الفبای زبان تورکی در طول تاریخ

برای نگارش زبانهای تورکی در طول تاریخ الفبا‌های مختلف بکار گرفته شده‌است. خط میخی ، الفبای اورخون ، الفبای اویغور ، الفبای عربی , الفبای عبری (تورکان یهودی کارائیم و خزر)، الفبای لاتین و الفبای سیریلیک اما هم اکنون اکثر زبانهای تورکی از الفبای لاتین استفاده می‌کنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند. قابل ذکر اینکه بعد از ظهور دین مبین اسلام به علت گرایش سریع تورکان به دین اسلام و به احترام خط قرآن و به علت دشواری نگارش خطوط فوق خطوط تورکی باستان اعم از اویغور و اورخون و عبری” تورکها خط اشان را به عربی تغییر دادند. ولی جمهوری های استقلال یافته شوروی سابق و دیگر کشورهای تورک از خط تورکی لاتین که هم آسان و هم به روز است استفاده میکنند.

1- خط رونی (رونیک): اولین کتیبه های باستانی جهان با خط رونی (خط رمزگونه) نوشته شده اند.این خط گاهی بصورت نماد های تصویری (مصر باستان)  و گاهی هم بصورت الفبای رونیک باستان (futhark) است که این شکل الفبایی تکمیل شده همان تصویر ها هستند.نکته جالب این است که این کتیبه های رونی به شکل ابتدایی در تمامی تمدن های باستان وجود داشته اند.

اولین نمونه های الفبای رونی در جهان در آسیا در کتیبه های تورکی 30000 ساله اولوکم یافته شده اند.نمونه های بعدی در منطقه قوبوستان و کلبجر جمهوری آذربایجان و کتیبه های تورکی شهر اهر واقع در آذربایجان شرقی و کتیبه های تورکی آسیای میانه یافت شده اند .این کتیبه ها به شکل ابتدایی الفبای رونی هستند و نیز همراه با  تصاویر رمز گونه -خط تصویری- هستند و به نوعی شروع کننده الفبای رونی بوده است که بعد ها در کتیبه های دیگر این خط تکمیل شده است.

کتیبه ی 30000 ساله تورکی پیش از تاریخ اولوکم

2-  خط میخی: بر طبق برخی تئوریها که سومریان را پروتوتورک می دانند می توان استناد کرد که خطی که توسط سومریان اختراع و استفاده می شده (میخی) است از نخستین خطوط مورد استفاده توسط تورکان می بوده است.

خط میخی (سومری=تورکی باستان)

3- خط گؤک تورک (الفبای اورخون) : این خط نیز از خطوط ویژه ایست که توسط تورکان اختراع و استفاده گردیده است. (گؤک تورکها = تورکان آسمانی) نخسیتین نمونه این خط عبارت است از یک سینی نقره ای کشف شده در اولان باتور (2500 ساله) و همچنین ده ها کتیبه سنگی در یئنی سئی (حدود قرن ششم میلادی) که و . تامسن – مستشرق معروف – این خط را مورد مطالعه قرار داد. این خط دارای 37 حرف بوده است و آنرا از اختراعات تورکان آلتای می دانند. این خط در حدود 1000 سال در بین تورکان رواج داشته است.

جمله روی سینی نقره ای: خان اویا اوچ اوتوزی یوک بولتی؛ او تیغسی یوز ایلدی.

ترجمه: خان زاده در 23 سالگی فوت کرد. نام ایلش گم شد.

آنچه درباره این خط حائز اهمیت است زیباییها و هنر بکار رفته در آن است. حروف صدادار به زیبایی در آن بکار رفته است و تقارن حروف صداداری چون O , U با Ü و Ö کاملا رعایت شده است. اصول نگارش در این خط به شدت رعایت شده است و برخی از این حروف (M – I – X – D) در الفبای امروز لاتین بکار رفته اند. (البته با تغییر در صدا) نکته ی مهمتر و باریکتر از مو نیز وجود دارد و آن نگارش و کاربرد این خط در حاشیه بافته ای تورکان (چون گلیم – برخی جاجیم های خاص و حتی جورابها ) می باشد. که نمونه هایی از این فرشها در آذربایجان موجود است.

الفبای اورخون (گؤک تورک=تورکان آسمانی)

سنگ نوشته ای به الفبای اورخون (گؤک تورک=تورکان آسمانی)

نامه ای نوشته شده با الفبای اورخون (گؤک تورک=تورکان آسمانی)

4- خط اویغوری: این خط بعد از سلسله گؤک تورک و توسط اویغورها در طول قرن های 8 تا 18.م مورد استفاده قرار گرفته است. نمونه هایی از این خط در کتیبه های سنگی همچون قوتادوغو بیلیک عتبه الحقایق و دهها کتاب دیگر موجود است. پروفسور جغتای معتقد است هیچ خطی در میان تورکان به وسعت و زیبایی این خط نبوده و به سبب توانمندی این خط در علومی چون طب نجوم شعر و علوم دینی به وفور مورد استفاده قرار گرفته است.

         الفبای اویغور

5 و 6 – الفبای عربی و لاتین زبان تورکی: امروزه به سبب سهولت کاربرد، بیشتر از الفبای لاتین برای کتابت زبان تورکی استفاده می شود، الفبای عربی نیز که  از اوایل ظهور اسلام در بین تورکان گسترش یافته بود امروزه در بین تورکان واقع در جغرافیای امروزی کشور ایران و چند نقطه ی دیگر کاربرد دارد.

الفبای لاتین و عربی زبان تورکی

امپراطوری ترکان در هندوستان

هندوستان سرزمین تاریخی ترکان

بنا به اعتراف بیشتر تاریخ دانان ترکان پادشاهان جهان در همه ی دوران ها بوده اند و هیچ محدوده ی تاریخی را نمی توان یافت که ترکان دارای امپراطوری مستقل نبوده باشند.

محدوده ی جغرافیایی امپراطوری های ترکان در غرب در امپراطوری ترکان هون و آوار ها تا قلب اروپای غربی، در شرق، در زمان قاراخانیان تا دریای چین، در زمان امپراطوری ترکان گورکانی کل هندوستان، در زمان عثمانی تا قلب آفریقا را شامل می شود. 

با بررسی تاریخ هندوستان، مشاهده می شود که سلسله ها و امپراطوری ترک ها دارای بیشتری سابقه و زمان حاکمیت در طول تاریخ هندوستان بوده اند و آثار فراوانی از ترکان و ترکی را در تمدن و فرهنگ هندوستان مشاهد کرد. بطوری که می توان اعتراف کرد که معماری، موسیقی و نقاشی هندوستان بطور کامل برگرفته از ترکان چاغاتای (جغتای) و اویغوری می باشد.تا جایی که بزرگترین بنای هندوستان یعنی تاج محل ساخته سلسله ترک زبان گورکانیان بوده است.

در این مقاله به بررسی سلسله های ترک زبان تاریخ هندوستان و آثار این حاکمیت ها در هندوستان می پردازیم.

Tughlaq dynasty

توغلاق لار

تغلق‌شاهیان

The Tughlaq dynasty , also referred to as Tughluq or Tughluk dynasty, was a Muslim dynasty of Turkic origin.
تغلق به معنای سردار از واژه ترکی قتلغ برگرفته شده‎است که در هندی به این شکل درآمده است.

محدوده حکومتی : هندوستان و پاکستان

عکس 1 و 2:دارالسلطنه تغلق‎آباد

عکس 3:مقبره سلطان فیروزشاه تغلق در کنار مدرسه در مجموعه حوض خاص دهلی

عکس 4 و 5: قصر فیروز شاه تغلق و فیروز آباد

عکس 6: مقبره قیاس الدین تغلق

عکس 7:مسجد وزیر آباد

لینک ها:
انگلیسی
http://en.wikipedia.org/wiki/Tughlaq_dynasty
فارسی
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%BA%D9%84%D9%82%E2%80%8C%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%A7%D9%86 

Babür İmparatorluğu

بابورلار ( گورکان لار)

گورکانیان

این حکومت را بابور(ریشه ترکی کلمه ببر در فارسی) از نوادگان تیمور بنا نهاد.در این دوران نقاشی، معماری و موسیقی هندوستان تحت تاثیر زیاد از نقاشی، معماری و موسیقی ترکان قرار گرفت.


تصویر 8 : تاج محل ساخته جهانشاه گورکانی

تصویر 9 : مسجد بادشاهی لاهور

تصویر 10: مسجد جامع دهلی بزرگترین مسجد هندوستان

تصویر 11: تزئینات مقبره اکبر شاه گورکانی

تصویر 12 13 و 14 : قصر قرمز

تصویر15: مقبره میرزا قیاس بیگ گورکانی

تصویر 16: مقبره همایون

تصویر 17 18 19 و 20:چندی دیگر از عمارات ترکان گورکانی در هندوستان

تصویر 21 و 22: چند اثر نقاشی ترکی در هندوستان در این زمان

لینکها:
ترکی
http://tr.wikipedia.org/wiki/Bab%C3%BCr_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu
آلمانی
http://de.wikipedia.org/wiki/Mogulreich
انگلیسی
http://en.wikipedia.org/wiki/Red_Fort
http://en.wikipedia.org/wiki/Tomb_of_Akbar_the_Great

Mamluk Dynasty (Delhi)

سلطنت مملوک (دهلی)

The Mamluk Dynasty  was directed into Northern India by Qutb-ud-din Aybak, a Turkic general from Central Asia.

تصویر 23 24 و 25 : قطب منار(بلندترین بنای آجری جهان) ساخته قطب‌الدین ایبک پادشاه مملوک

لینکها:
انگلیسی
http://en.wikipedia.org/wiki/Mamluk_Dynasty_%28Delhi%29
فارسی
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA_%D9%85%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9_%28%D8%AF%D9%87%D9%84%DB%8C%29

Bidar Sultanate

سلسله بیدار


تصویر 26 و 27: قصر ترکان بیدار

تصویر 28: مدرسه برید شاه ترک

تصویر 29 و 30: آثار برید شاه

لینکها:
انگلیسی
http://en.wikipedia.org/wiki/Bidar_Sultanate
روسی
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82

Adil Shahi dynasty

آدیل شاه لار

عادل‌شاهیان

تصویر 31 و 32: گول گونبذ ( گل گنبذ) از آثار ترکان عادل شاهیان

لینک ها:
انگلیسی
http://en.wikipedia.org/wiki/Adil_Shahi_dynasty

Qutb Shahi dynasty

Kutbşahlar

سلطنت قطب شاهی

The Qutb Shahi dynasty  was a Shia Muslim Turkoman dynasty, purportedly related to the Kara Koyunlu dynasty of Azerbaijan.

تصویر 33: مقبره محمد قطب شاه

تصویر 34 و 35: چار مینار (چهار منار) حیدر آباد

لینک ها:
انگلیسی
http://en.wikipedia.org/wiki/Qutb_Shahi_dynasty
http://en.wikipedia.org/wiki/Charminar
ترکی
http://tr.wikipedia.org/wiki/Kutb%C5%9Fahlar

Tarkhan Dynasty

تارخان لار

سلسله ترخان

Tarkhan Dynasty or Turkhan  was established by Turkic Tarkhan, and they ruled Sindh, Pakistan, from 1554 to 1591 AD.

تارخان ( تارکان) از لفظ های باستانی ترکی به معنی پادشاه می باشد که در زمان امپراطوری خزر ها نیز کاربرد فراوان داشته است.

لینک:
انگلیسی
http://en.wikipedia.org/wiki/Tarkhan_Dynasty

Asaf Jahi Dynasty

آصف جاه

تصویر 36: آرم حوکمتی آصف جاه

لینک:
انگلیسی
http://en.wikipedia.org/wiki/Asaf_Jahi_Dynasty

Khilji dynasty

دودمان خیلجی

The Khilji dynasty  or Khalji was a Muslim dynasty of Turkic origin.

قایناق >>>>   مازقامئت

ارامنه همواره ادعا دروغین داشته اند که تورک‌های عثمانی در در خلال جنگ جهانی اول شمار زیادی از ارامنه را کشته و مثلا بسیاری دیگر را به روسیه تبعید کرده اند؛ درحالی که اسناد موجود حاکی ازضدّ این را اثبات میکند ارامنه حاضر نیستند ارشیو تورک‌های عثمانی در سال ۱۹۱۵ باز شود فقط ادعا را انداخته و تبلیغ دروغ میکنند ولی‌ فجایع بروز اورمیه ,سلماس ,خوی, ایغدیر ,قاراباغ نیازی به باز کردن هیچ آرشیوی را نمیگذارد بماند و همه چی‌ بوضوح و آشکارا قابل رویت است ارمنی‌ها با وعده درست کردن کشور ارمنستان از طرف روسها دست به هر جنایتی‌ زدند.
امروز ارمنستان  بر جغرافیای تاریخی‌ آزربایجان بنا شده  و ۲۰ %  آزربایجان (قاراباغ )به کمک روس‌ها و دشمنان ترکها امروز زیر اشغال ارمنیها می‌باشد .
ارامنه از طرفی‌ در جنگ بین روس-عثمانی به روس‌ها  سرباز- خانه – سلاح و اطلاعات می‌دادند وبه دولت عثمانلی خیانت میکردند از طرف دیگر  هم با کمک‌های نظامی روس‌ها و اهداف ایجاد ارمنستان در  خاک عثمانی و شهرهای آزربایجانی تورکیه همچون ” ایغدیر و کارس” قتل عام‌های وسیع را به وجود آوردند, به خاطر خیانت به عثمانی و فعالیت‌های جدایی طلبانه در اراضی‌ عثمانلی و رفتن به جبهه روس‌ها  در جنگ بین عثمانی- روس, موجب شد دولت عثمانی  آنها را از حدود عثمانی اخراج کند ,ارامنه  به اسم همدین کاملا در اختیار روس‌ها بودند و روس‌ها سعی‌ داشتند از آنها به عنوان ماشه علیه تورک‌ها استفاده کنند,که این ضربه‌ای بزرگ برای فروپاشی دو امپراتوری میتوانست باشد, نیرو و انرژی دو قدرت را بصورت فراوان برای از بین بردن این دو غده سرطانی تحریف و مشغول خود میکرد,و مابیین آزربایجان و آناتولی یعنی‌ مرکز ایجاد امپراتوری‌های تورک دیوارهای ارمنستان و کردستان ساختگی کشیده میشد.

بعد از اخراج ارامنه اول به آزربایجان جنوبی بعد به آزربایجان شمالی مانند یک بازیچه روس‌ها کوچانده شدند.در تمام طول سفر قتل عام و جنایت کرده‌اند , دراسناد موجود نسل کشی تورک‌ها در شهرهای آزربایجانی ترکیه ۱۹۱۴(ایغدیر کارس و نسل کشی ایغدیر) , نسل کشی تورک‌های آزربایجانی  جنوبی ۱۹۱۵-۱۹۱۸ در اورمو ,خوی, سلماس, ماکو – (فاجعه نسل کشی جیلولیق  )بدست ارامنه و نسل کشی ترک‌ها در ۱۹۱۸در آزربایجان شمالی ,بسیاری از دروغ‌های ارامنه را افشا میکند و این نشان میدهد که ارامنه نه تنها مظلوم واقع نشده اند بلکه  بزرگترین جنایت بشری قرن ۲۰ و ۲۱ را ارامنه انجام دادهاند جنایت بشری ارامنه تا حدی بوده که ۳۱ ماه مارت روز نسل کشی آزربایجانی آن از سوی دنیا شناخته شده است.

فجایع تشکیل حکومت مسیحی در  اورمیه مسیر تاریخ این خطه از آزربایجان را به کلی عوض کرد کشتار ۱۵۰ هزار نفرفقط در غرب آزربایجان جنوبی آن زمان برابر با قتل ادامه نژاد ۲ میلیون و ۲۵۰ هزار نفر کنونی و شاید بیشتر میتواند باشد که تا حیات در این منطقه پا بر جا است، قابل جبران نخواهد بود.

فجایع سال های ۱۲۹۶ و ۱۲۹۷ ه.ش که منجر به قتل عام حدود ۱۵۰ هزار نفر از اهالی اورمیه گردید، چنان وحشتناک میباشند که تاریخ نویسان این منطقه از حوادث نه ساله حضور ارتش جرار روسیه تزاری به سادگی میگذرند.

این حضور روسها که از اردیبهشت ۱۲۸۸ ه.ش مصادف با ۲۹ آوریل ۱۹۰۹ میلادی، آزربایجان را در اشغال خود داشتند و از هیچ ظلم و جنایتی فروگذار نکردند و کمترین آثار آن خدشه دار کردن استقلال آزربایجان بود، که همراه با آن اغلب شهرهایآزربایجان دست به چپاول گشوده و کشت و کشتارهایی را راه انداختند. از آن جمله دو بار بازار اورمیه را روس ها غارت کردند و به آتش کشیدند، و هر کسی را و هر جایی را که خواستند از بین بردند.

ولی حوادث بعد از خروج روسها از اورمیه و ورود جیلوها و ارامنه مهاجر به اورمیه چنان هولناک است که شاید فقط بمبارانهای اتمی هیروشیما و ناکازاکی ژاپن با آن قابل مقایسه باشند؛ چرا که در هر دو حادثه ۱۵۰ هزار نفر انسان بی دفاع در دو نقطه جداگانه از کره زمین قتل عام شدند، که در هر دو دست استعمار آشکارا وجود داشته است.

نظر به اهمیت رخدادهای سال های ۱۲۹۶-۱۲۹۷ ه.ش در اورمیه این مطلب، به این حوادث خونین رقت بار اختصاص می یابد که کم و بیش از آن یاد شده، ولی به صورت مکتوب و جامع به نام تاریخ قتل عام تورک های آزربایجانی مسلمان توسط ارامنه و جیلوها در اورمیه و اطراف آن ثبت و ضبط نگردیده، که نیاز آن احساس می گردد تا نسل جوان و جویای احوال گذشتگان از آن اطلاع پیدا کنند.ایرانیان هم با سیاست اشغالگری و سیاست پان فارسیستی این فجایع را سانسور و بایکوت می‌کنند تا مبادا تاریخ دروغین ایرانی‌ و تاریخ  حقیقی‌ تورکان باز شود.

در قتل عام عمومی مردم اورمیه تنها روسها دست نداشتند بلکه نقش مهم‌تر را انگلیسی ها بازی میکردند، تا با تشکیل حکومت خودمختار و مستقل ارمنی در مقابل امپراطوری عثمانی، و برانداختن تورکان  قاجاربا ایجاد دولت کردستان در آزربایجان نقطه قوت و سرزمین مادری قاجار‌ها,  تورکان ار از قدرت و امپراتوری‌های هزاران ساله بیندازند. در این بین گروهی از آشوریان و مسیحیان افراطی که در کشورهای آزربایجان و عثمانی بعلت خیانتشان پراکنده بودند و همواره مترصّد تامین هرچه بیشتر منافع خود از هر راهی بودند، سرانجام با مساعدت و حمایت مالی پدر خواندگان خود یعنی  انگلیس، فرانسه و روسیه به فکر داشتن کشوری برای خود افتادند. این حرکت سیاسی برای تشکیل کشوری در ساحل غربی دریاچه اورمیه با حکومت آشوری هدف آنها قرار گرفت.

پس با این اوصاف که بیان شد، انگلیس، روسیه، فرانسه  با رایزنی هایی که میکردند، تصمیم میگیرند که در غرب آذربایجان یک حکومت مستقل مسیحی تشکیل دهند و یک حکومت کورد
این رایزنی‌ها به قرداد سمپترزبورگ با نام قرارداد”خاور میانه- سمپترزبورگ ” ختم گردید که در ۱۲ ماده این ۳ قدرت بزرگ بر چگونگی‌ مبارزه با امپراتوری تورکان و برانداختن آنها برای همیشه ایجاد اتفاق کردند و تا بدین روز این قرارداد بین این ۳ قطب مخالف ولی‌ متحد در مسئله دشمنی با تورکان بقوت خود باقیست .این ۳ قدرت تا بدین روز در بسیاری از موارد باهم رقیب حتی دشمنند ولی‌ در مسئله تورکان همه با هم متحد اند.
با این قرارداد هم امپراتوری‌های تورک عثمانی و قاجار را  تهدید میکردند هم میان مرز مشترک این دو امپراتوری تورک  و اراضی‌ آنها ,حکومتهای وابسته و ساختگی مانند ارمنستان و کردستان همچون غده سرطانی می‌رویید  .
شکیل این حکومت به قیمت پاکسازی مسلمانان با قتل عام به وسیله اردوی مسلح مسیحیان مهاجر در شهر اورمیه و ۸۸۰ روستای اطراف آن، سلماس و کهنه شهر تمام میشد. قتل عامی که در پی آن بیش از ۱۵۰ هزار مسلمان تورک  به طرز فجیعی در مدت زمان کوتاهی به شهادت رسیدند و می رفت که هدف شوم آن جنایتکاران تاریخ تحقق یابد که با حمله ارتش عثمانی به اورمیه و اطراف این نقشه شوم آن ها ناکام ماند.

جیلوها چه کسانی بودند؟

آسوریان خاک عثمانی با این نام شناخته می‌شدند. شماره‌ی اینها را نزدیک به دویست هزار تن نوشته‌اند که در ایران و در خاک عثمانی مقیم بودند. خود کلیسای جداگانه‌ای با زبان سریانی داشتند و رهبر آنها بنام مارشیمون خوانده می‌شد.چون جنگ جهانی اول برخاست و عثمانیها نیز وارد جنگ شدند، آسوریان به روسها گرویدند و بنای قتل و غارت را گذاردند.عثمانی‌ها به سرکوب آنان پرداختندتا اینکه جلوها شکست خوردند و عده زیادی از آنان کشته شدند و بقیه با رهبری بنیامین مارشیمون به سمت ایران حرکت کردند. دسته اول ۲۵ هزار نفر بودند. روسها و مسیحیان آنها را پذیرفته و کسی از ایرانیان مزاحم آنان نشد. چون بسیاری از آنها لخت و گرسنه بودند با پیشنهاد کارگزاری شهر ارومیه وزارت امورخارجه ممالک محروسه قاجار در روزنامه‌های تهران آگهی منتشر ساخت و از تمام مردم  درخواست کمک و همیاری نمود. در اثر آشفتگی قوای روس به علت تغییر رژیم در آن کشور قزاقان روس بهمراه جلوها در آبادی‌های اطراف ارومیه به تاراج و کشتار مردم دست می‌زدند بازار ارومیه نیز از تاراج در امان نمانده به آتش کشیده می‌شود. پس از تخلیه ارومیه از قوای روس اهالی اورمیه بعوض مسلح شدن و آمادگی همچنان در انتظار اقدامات دولت مرکزی ماندند. جلوها با راهنمائی‌های کنسول انگلیس توانستند قوای منسجمی را فراهم کرد. با خرید سلاح از روسها بتدریج شرارتهای خود را آغاز نمایند. از ۳۰بهمن درگیری‌های پراکنده در شهر بوقوع پیوست.

قریب به ۱۲۰۰۰ خانواده جلوها بودند که با مارشیمون از خاک عثمانی آمدند و قریب به ۲۰۰۰۰ خانواده ارمنیان و آسوریان خود اورمیه و سلماس و سولدوز و ۵۰۰۰ارمنی از ایروان که به آنان پیوستند همه با هم متحد شده جهت تشکیل دولت متحد و آرزوهای دور و دراز نقشه طرح می‌کردند. از اینها ۲۰۰۰۰تن سپاهی ورزیده به همراه ۸۰۰افسر روسی و ۷۲افسر فرانسوی که دارای ۲۵ اراده توپ، ۱۰۰ قبضه اسلحه شصت تیر و چندین هزار تفنگ و اسلحه کمری بودند. رشته سیاست و رهبری این قوم در دست نیکیتین کنسول روس و مسترشید کنسول آمریکا و مسیو گوژول رئیس بیمارستان فرانسوی بود و حمایت پنهانی انگلیس نیز مضاف بر آنها بود

با نگاهی اجمالی به مرامنامه قوای مسلح آسوری به نقل از کتاب تاریخ ارومیه نوشته محمد تمدن مشخص می‌شود که اهداف بلند مدتی در پس این آشوبها وجود داشته است. تنها نتیجه‌ای که التماس سران به بار می‌آورد التیماتوم جلوها به اهالی ارومیه جهت خلع سلاح ارومیه می‌باشد. جلوها به بهانه پیدا کردن اسلحه به زور به خانه‌های مردم وارد شده و به اذیت و آزار اهالی می‌پرداختند. از طرفی قتل و غارت در روستاها همچنان ادامه داشت. پس از کشته شدن مارشیمون توسط اسماعیل‌آقا مشهور به سمیتقو که خود دست کمی از جلوها نداشت و بارها به قتل و غارت روستاهای سلماس و ارومیه پرداخته بود. جلوها در ارومیه به بهانه خونخواهی مارشیمون روز دوشبه ۲۷ اسفند که خبر کشته شدن وی به اورمیه می‌رسد، سران جلوها دستور می‌دهند که مدت ۱۲ ساعت قتل عام در شهر انجام شود. در صبح روز چهارشنبه آخر سال که در همه ولایات ممالک محروسه قاجار جشن و سرور است جلوها به محلات شهر روی آورده و  به کشتار مردم بیگناه اعم از زن و مرد و بچه‌ها می‌پردازند.

در میان آبادیها منطقه قوشچی و قره‌باغ و عسگرآباد توانستند مقاومت دلیرانه‌ای از خود نشان دهند.

به تدریج با نزدیک شدن سپاه عثمانی به اورمیه و رفتن افسران فرانسوی از ارومیه به تبریز جیلوها و اکراد در این شهر به وحشت می‌افتند. چند روزی می‌گذردتا عثمانیان از راه می‌رسند. جیلوها به تلافی پیشروی عثمانیان از اهالی اورمیه می‌گرفتند و می‌کشتند. از کسان به نامی که در این روزها کشته می‌شود آقامیرمحمد پیشنماز خلخالی است که در روز چهارم تیرماه، پیرمرد بیگناه را در خانه‌اش سر بریده و تکه تکه‌اش می‌کنند. با فشار عثمانی‌ها که از طرف سلماس به اورمیه می‌آمدند، جیلوها و اکراد درنگ را جایز ندانسته، از سمت دروازه خازاران کوچ آغاز می‌شود. ذکر این مطلب ضروری است که آنان تا دقایق آخر کوچشان به قتل و غارت و اذیت اهالی شهر ادامه می‌دهند. دسته‌های مسیحی و جیلوها(جلوها) پس از خارج شدن از ارومیه نهایتاً در نزدیکی سولی‌تپه توسط مجدالسلطنه شکست خورده و از هم می‌پاشند و بازمانده‌های آنان به سختی خودشان را به نزد اربابانشان(انگلیسی‌ها) در صائین قلعه(شاهین دژ) می‌رسانند.

نسل کشی تورکان آزربایجان توسط ارامنه و اکراد

 

  پایداری خوی 

 

در خرداد ماه سال ۹۷ شمسی آسوری‌ها و ارامنه توانسته بودند با بکارگیری روش‌های کاملاً وحشیانه حاکمیت خود بر شهرهای اورمیه و سلماس را تحکیم ببخشند. از سوی دیگر ارامنه شمال آراز (ارس) نیز با قتل عام و اخراج ددمنشانه توانسته بودند بر روی پیکرهای به خون خفته صدها هزار مسلمان، جمهوری مستقل ارمنستان را به مرکزیت شهر قبلاً مسلمان نشین ایروان بنا کنند. لذا برای ایجاد یک مملکت بزرگ مسیحی نشین لزوم برقراری ارتباط بین ارامنه مهاجر در ایروان، اورمیه و وان احساس می شد و در این بین تنها شهر تصرف نشده خوی و منطقه استراتژیک مرزی و وسیع آواجیق (سرحددار آواجیق در این تاریخ، مرحوم پاشاخان میرپنج جد بنده بودند) و چالدران بود.

  مأموریت اشغال خوی به “آندرانیک” نامی از ارامنه شمال آراز واگذار می شود و او با نیرویی که تعداد آن را بین ۳ تا ۱۲ هزار می نویسند عازم تصرف خوی می گردد. در خوی اما مردم از مدتها پیش با دیده‌ای باز سیر حوادث را دنبال می کردند و تلاش می‌نمودند بلایای آمده بر سر دیگر شهرهای غرب آزربایجان بر آنان نازل نشود و حتی در تشکیل اردویی برای نبرد با مسیحیان نیز سعی وافر نموده، دستجات بسیاری از آنان در جنگ با جیلوها شرکت کرده بودند که البته نتیجه‌ای جز شکست حاصل تورک‌ها نشده بود. نیروهای عثمانی در مقابل نامه‌های فراوان ملت تورک آزربایجان مبنی به درخواست کمک از عثمانی دولت عثمانی ارتش خود را راهی‌ دیار آزربایجان کرد.به هنگام آغاز حملة آندرانیک به خوی، سپاهیان عثمانی وارد منطقه غرب آزربایجان شده و سلماس و پیرامون آن را از تصرف یاغیان ارمنی و خائن خارج ساخته بودند.

  در خوی نیز شهر به وسیلة یک انجمن مشورتی متشکل از رجال سرشناس اداره می شد و فرماندار شهر نیز حسنعلی خان میرپنجه آقاسی می بود. گرچه عثمانی‌ها نیز در حدود هفتصد عسکر در خوی مستقر کرده بودند، ولی مرکز فرماندهی آنها در سلماس در ۴۵ کیلومتری جنوب خوی قرار داشت. باید توجه داشت که تصرف خوی با آن قلعه و باروی مقاوم، هم ارتباط ارامنه را راحت تر می‌سـاخت و هم دژ مستحکمی برای مقابله با حملة احتمالی تورک‌های آزربایجان میبود.روز اول تیرماه ۱۲۹۷ شمسی خبر عبور قشون ارمنی، تلگرافی به شهبندری عثمانی در خوی می رسد. ارتشی مستقر در خوی همراه با تعدادی از مردم خوی برای مقابله با مهاجمان عازم می شوند و در گردنه ارسی در شرق خوی با آنان درگیر می گردند. تفوق ده به یک نفرات دشمن نتیجه‌ای جز شکست مسلمانان دربر ندارد. عده کمی به زحمت خود را به شهر می رسانند.

عثمانی‌ها در خاک آزربایجان برای نجات آزربایجان و پاک سازی از یاغیان جیلولوق

  فرمانده نیروهای عثمانی چاره‌ای جز ترک شهر و آوردن قوای کمکی نمی‌بیند. لذا از مردم شهر می خواهد یک شبانه روز مقاومت کنند تا او بتواند نیروی کمکی بیاورد.همهمه‌ای در بین مردم شهر می افتد. طبق معمول این گونه مواقع، عده‌ای راحت طلب بار و بنه جمع کرده به سمت کوهستانهای غرب شهر فرار می کنند. اما مردانی که مردیشان در اینگونه هنگامه‌ها مشخص می شود عزم مقاومت دارند. حتی ایده تسلیم بی‌قید و شرط نیز خریداری ندارد. فجایعی که ارامنه در اورمیه و سلماس به بار آورده اند نتایج هرگونه سستی و کاهلی را از قبل مبرهن ساخته است.

 

سپیده دم روز دوشنبه سوم تیرماه ۱۲۹۷ حمله مهاجمان به شهر خوی آغاز می شود. مردم غیر نظامی تنها به خاطر دفاع از ناموس و خاک دست به سلاح برده، بر بالای دیوارهای قلعه آماده نبرد می شوند. روحانیان مبارز شهر حکم به شکستن روزه در آن روز می دهند و خود دوشادوش بقیه مردم سلاح بر دست به دفاع قیام می کنند. با طنین نخستین گلوله‌های شلیک شده ترس و دلهره معنی خود را از دست می دهد. صفیر گلوله‌های آتشین مردان با غیرت مسلمان در آسمان شهر طنین انداز می شود. زنان و کودکان نیز در این جنگ نابرابر بیکار نیستند. وظیفه تدارکات بر عهده آنان است. صفوف ارامنه مهاجم هر لحظه به شهر نزدیک تر می شود. تا ظهر نزدیک به نصف قلعه را محاصره می کنند.

  در گرماگرم نبرد رسیدن دو نیروی کمکی روحیه و شعفی در بین مدافعان پدید می آورد. سالار حسینقلی خان آواجیقی (پنجمین پسر پاشاخان جد بنده) با سواران دلیر و جنگاور آواجیق و نیز تیمورخان سرتیپ صمصام همایون با جمعی سواره و پیاده از اَیری بوجاق به یاری مردم شهر می آیند.  صحنه‌های بس اعجاب انگیزی در آن مدت کم دفاع مشاهده می شود که قابل وصف نیست.

  قضیه فرار مدافعان بخشی از قلعه و تحریک غیرت آنان به وسیلة زری خانم نامی و بازگشت مدافعان و دفع مهاجمان ارمنی خود نمونه‌ای از شیرزنی زنان آذربایجانی است.آمدن ارامنه با لباس عساکر عثمانی و مکر آنان به قصد فریب محافظان دروازه قلعه و شجاعت مثال زدنی خلیل نامی در عقیم گذاشتن حیله آنان از دیگر داستانهای شنیدنی این روز است که حتی امروزه نیز نقل آن در بین مردم خوی رایج است.

  اما قضیه آن توپ قدیمی که تنها به درد اعلام وقت در ماه رمضان می خورد شاید از همه شنیدنی تر باشد. مشهدی تقی نامی از توپچیان قدیمی موفق می شود با همین توپ زوار در رفته، اصلی‌ترین توپ مهاجمان را خاموش سازد و مانع از ادامه خرابیهای فراوان آن گردد.شرح این همه دلاوری و صحنه آفرینی‌ها را باید که در منابع فوق الذکر خواند و از حمیت و غیرت و تیزهوشی پدران خویش لذت برد و درس آموخت. جنگ و دفاع اینگونه ادامه داشت تا اینکه از سمت جنوب صدای غرش توپهای اردوی عثمانی به گوش می رسد. مدافعین با شور بیشتری به دفاع می پردازند. همه نزدیک شدن شاهد پیروزی را با چشمان خود می بینند. همه به ثمر نشستن درخت تصمیم به دفاع خود را مشاهده می کنند و بر شدت حملاتشان بر دشمن زبون می افزایند. طولی نمی کشد که نیروهای ارمنی از دو سوی مورد حمله قرار می‌گیرند و منهزم می گردند. زنده ماندگان با خواری و ذلت به سوی جلفا فرار می کنند و خود را به آن سوی آراز می رسانند و پل آن را به آتش می کشند.

  شهر خوی غرق در شادی می شود. گرچه تعداد شهدای مقاومت آن روز به پانزده نفر می رسد، ولی جان باختگان حمله بسیار بیشترند. شیوع انواع بیماری‌های مسری نزدیک به دو ثلث مردم شهر را به کام مرگ می‌فرستد. اما باز مردم شهر خوشحالند و سرفراز. …

  ذکر این نکته لازم است که در متون دیگر، آورده شده که: آواجیقی‌ها مستقیما به ارامنه حمله کرده و اگر این نیروی کمکی در آن لحظات حساس با روحیه جنگاوری نمی آمد حتما در شهر خوی بیش از هزاران زن و مرد کشته می شدند و از افراد مهم آن نیرو می توان به اسداله معروف به “اسو بیک” و “محمد باقربیک” اشاره کرد.

اسناد متعدد تاریخی اثبات می کندکه میلیونها نفر آزربایجانی که در سالهای۱۹۰۵ تا ۱۹۰۷،۱۹۱۸ تا ۱۹۲۰،۱۹۴۸ تا۱۹۵۳،دراراضی تاریخی   خود در قفقاز بارها هدف سیاست پاکسازی قومی ونسل کشی واقع شدند؛به صورت دسته جمعی به قتل رسیده و از سرزمین آبا واجدادی خود اخراج شده اند. نهایتا،طرح ادعاهای بی‌اساس اراضی علیه آزربایجان و فعالیت‌های جدایی طلبانه ارامنه از سال ۱۹۸۸ به بعد مجددا شدت گرفته،به فتنه قاراباغ کوهستانی که بر هیچ پایه و اساس تاریخی‌سیاسی و قومی استوار نیست؛دامن زده شد.طی سالهای ۱۹۸۸ تا ۱۹۸۹ بیش از ۲۵۰ هزار تورک‌آزربایجان که در اراضی تاریخی خود میزیستند،تا آخرین نفراز سرزمین آبا واجدادی اخراج شده وصدها نفراز ساکنین غیرنظامی وحشیانه به قتل رسید.

 ارمنیهای مهأجر که چند سال از ساکن شدنشان در آزربایجان توسط روس‌ها نمیگذشت در سال ۱۹۸۸ درقاراباغ کوهستانی،این قلمرو تاریخی آزربایجان جنگ تحمیلی ارمنستان علیه آزربایجان را به بهانه ایجاد ارمنستان آغاز کردند . در نتیجه سیاست تجاوزکارانه ارمنستان که به قوانین بین المللی و اصول و موازین حقوق بین الملل اعتنایی نشان نمی دهد,بیست درصد از خاک آذربایجان منجمله هفت شهرستان که در تقسیمات کشوری جزءقاراباغ کوهستانی محسوب نمی شود،از سوی نیروهای مسلح ارمنستان اشغال شده،بیش از یک میلیون نفر تورک‌آزربایجانی از موطن آباواجدادی خود وحشیانه اخراج شده،دهها هزار انسان به قتل رسیده،معلول شده یا به اسارت برده شده اند.صدها منطقه مسکونی،هزاران ابنیه فرهنگی‌اجتماعی،موسسات آموزشی وبهداشتی،آثارتارخی‌فرهنگی،مساجد و عبادتگاهها،قبرستانها و…با خاک یکسان شده و هدف وندالیسم بی‌سابقه ارامنه واقع شدند.

در نتیجه وحشیگری ارامنه،فاجعه نسل کشی خوجالی که در شهر خوجالی قاراباغ کوهستانی رخ داد نیز در ردیف وحشتناکترین فجایع جهان جای گرفت. 

ارمنی‌ها در ۲۶ فوریه سال ۱۹۹۲ یکی از خونین‌ترین فجایع عصر نو را رقم زدند. در این روز نیروهای نظامی ارمنستان به کمک ایرانی‌‌ها و روس‌ها ۶۱۳ تورک‌ آزربایجانی بی‌گناه از جمله ۱۰۶ زن و ۶۳ کودک را به قتل رساندند. هزار شهروند خوجالی نیز در این روز زخمی شدند که مصدومیت ۴۸۷ نفر از آنان از جمله ۷۶ کودک بسیار شدید بوده است.

هنوز از سرنوشت ۱۵۰ نفر از ۱۲۷۵ اسیر تورک‌ آزربایجانی که در جریان قتل عام خوجالی توسط نیروهای ارمنی به اسارت گرفته شدند خبری در دست نمی باشد

برگزیده از خطرت شاهدان نسل کشی و اسیران تورک بدست ارمنه مهاجر در آزربایجان

سازمان آزادی قاراباغ در نتیجه تجاوز‌های ارمنی به زنان اسیر آزربایجانی و برای از میان برداشتن تجاوز‌های ارمنی آن بیانات بنام واحید موقع را تصدیق کرده است . در این سند وحشی گری‌های ارمنیها به زنان اسیر آذربایجانی نشان داده میشود .

دختر آزربایجانی اسیر شده توسط ارمنی ها:”جلوی چشمان پدر و مادرم به دفعات,خودم و خواهر،۱۵ ساله، وسطی من و، ۹ ساله ، خواهر کوچک‌ام به زور مورد تجاوز‌شان قرار گرفتیم”

مادری میگوید: “دختر ۴ ساله م را مورد اذیت قرار دادند بعد ما زنان را به خانکندی که در آنجا سربازن ارمنی بودند فرستادند لختمان کردند و همه ما را مورد تجاوز قرار دادند .سپس به زمین انداخته و کشیدند”

اظهارات دختری ۲۰ ساله: “ما را در ده پیرجمال در یک توالت نگاه داشته بودندجلوی چشمان پدر و مادرم به دفعات من و ،۱۵ ساله،خواهر وسطی‌ام و ، ۹ ساله ، خواهر کوچک‌ام به زور مورد تجاوز‌شان قرار گرفتیم سیگار کشیده و روی بدنمان خاموش میکردند پیر و جوان‌هاشون به نوبت ایستاده و به ما خواهر‌ها به زور تجاوز میکردندو از موهایمان گرفته و رو زمین میکشیدند”

مادری میگوید: “مرا به شعبه پلیس در شهر عسگران بردند جلوی چشم بچه هام بارها کتکم زدند و بهم تجاوزکردند”

زن اسیر آزربایجانی :” به رگ من آمپولی زدند از خود بی‌خود شده بودم به نوبت به من تجاوز کردند بعد مجبور کردند…. که با سگ هم خوابی کنم”

اسیر آزربایجانی : “آنجا به دختر‌های ۱۳-۱۴ ساله ما جلوی چشمانمان به زور تجاوز میکردند ….صدای آنها الان هم از گوشم بیرون نمیره”

اسیر آزربایجانی :” از دست زنانی که در اسارتند بچه نوزادشان را میگرفتند و به هوا پرتاپ کرده و از سر نیزه تفنگ رد میکردند”

اسیر آزربایجانی : ” در پارک کودک خانکندی به دختران ۱۳-۱۲ ساله به زور تجاوز میکردند مادریکی از دخترها نتوانست تحمل کند و خودش را خفه کرد” 

اسیر آزربایجانی : ” یک دختر را لخت کرده به حالت عریان مجبور به رقص کردند سپس به او تجاوز کردند”فردای ان روز دختر با فرو کردن چنگک( کاه برداری) به شکمش خودکشی کرد

اسیر آذربایجانی : ” من همراه با بیش از ۲۰۰ نفر بچه و پیر و زنان در زیر زمین قسمت اداری میلیس در شهر عسگران نگاه داری میشدیم ما را همه روزه با با قنداق‌های مسلسل،لگد و مشت کتک میزدند زنان جوان ما را سرشان را به دیوار میکوبیدند و به حالت بی‌هوش و بی‌حال کشیده و میبردند” 

اسیر آزربایجانی : ” در یکی از اتاق‌ها (بیمارستان) دختری ۴-۵ ساله میخوابید تمام وحشت‌ها و عذاب‌های جنگ را در چشمان او میدیدم به او تجاوز شده بود” 

دختر آزربایجانی اسیر شده :” در سنگر ارمنی‌ها در خانکندی من به همراه ۸ دختر با نوبت به زور تعرض جنسی کردندبعد به همان وضعیت لخت ما را با باتون زدند سپس ما را به میلیس در شهر عسگران برده و دوبارهآنجا هم به ما کتک زده و تجاوز کردند” 

— دختر آزربایجانی اسیر شده :” هنوز هم از این وحشت به خودم نمیتونم بیام بعد آن زندگی برام انقدر چندش آور شده که نمیخوام زنده باشم” ….. این حرفهای دختری هست که در صورت زیبایش هنوز جایچنگ و ضربه واضح دیده میشد و وحشتناک‌ترین شرح حال را چشم های او میداد
انسان نمیتوانست آن نگاه‌ها را تحمل کند بعد ازهمه اینها آیا میتوان ارمنی را بخیشید؟!

با ارمنی‌ها دوستی و برادری کردن،ارتباط بر قرار کردن،مذاکرات دیپلماسی ،میشود کرد؟

زوری بالایان – از کتاب احیا دوباره روحمان- چاپ شده در صفحه ۲۶۰ تا ۲۶۲ نشریه وانادزور بتاریخ ۱۹۹۶

  اعترافات که از یکی از سیاهترین لکه‌های ننگ تاریخ بشریت پرده بر میدارد توسط یک روزنامه نگار وشاعر معروف ارمنی نگاشته شده است که خود در آن جنایات شرکت داشته وآنرا مایه افتخار خود وارامنه میداند. باشد کسانی که هنوز نسبت به وقوع این فاجعه با تردید مینگرند با خواندن این اعترافات صریح وتکاندهنده بخود بیایند.
یکی‌ از شعرا و نویسندگان مشهور ارمنی به نام زوری بالایان در کتابی‌ تحت عنوان ؛احیا دوباره روحمان؛ از قتل عام خوجالی در تاریخ ۲۶ فوریه ۱۹۹۲ که خود نیز در آن شرکت داشته چنین مینویسد:
با خاچاتوریان به خانه‌ای که تصرف کرده بودیم وارد و کودک ۱۳ ساله تورکی رادیدیم که توسط سربازان ارمنی به پنجره اتاق میخکوب شده بود خاچاتوریان برای اینکه جلوی گریه و فریادهای کودک را بگیرد پستان بریده شده مادرش را به زور در دهان وی فرو برد بعد از آن من پوست سر و سینه و شکم کودک را کنده و تایم گرفتم
کودک در عرض هفت دقیقه بر اثر شدت خونریزی جان داد و من با این عمل دچار شادی و شعف زاید الوصفی شدم و تمام روحم سر شار از غرور گردید.

خاچاتوریان جسد کودک را تکه تکه کرده و در مقابل سگهایی که از نژاد خود ترکها هستند انداخت!شب همانروز این کار را با سه کودک دیگر ترک تکرار کردیم `بدین شکل من به وظیفه خود به عنوان یک ارمنی عمل کرده و یقین دارم که که تمامی‌ ارامنه به ما و کارهایمان افتخار خواهند کرد 

علاوه بر این نویسنده و روزنامه نگار دیگر ارمنی به نام دیوید خردیان که اکنون ساکن لبنان می‌باشد در لابلای صفحات ۱۹ تا ۷۶ کتابی تحت عنوان”” در راه صلیب”” از مصیبتهای وارد به اهالی خوجالی در طی‌ قتل عام آنها توسط ارامنه به عنوان افتخار ارامنه یاد کرده و در صفحه ۲۶ آن نوشته است:در یک صبح سرد در نزدیکیهای داش بولاق مجبور شدیم برای عبور از یک باتلاق از اجساد پلی‌ برای عبور بسازیم “”پود پول کوویک اوهانیان “” وقتی‌ ترس مرا در عبور از روی اجساد دید و اشاره کرده وگفت نترس حرکت کن و من پایم را روی جسد دختری ۹ تا ۱۱ ساله گذاشته و شروع به حرکت نمودم.پاهایم وتمام شلوارم غرق خون شده بود. بدین شکل ما از روی اجساد ۱۲۰۰ نفر که پلی‌ برای ما شده بودند گذشتیم.
در صفحه?۶۲ و ۶۳ “” مارتین ۲”” از یک گروه ارمنی به نام کافلان که وظیفه سوزاندن اجساد را بر عهده داشتند نام برده شده و در ادامه آمده است: ۲۰۰۰ نفر از منگولهای پست(تورکها) در یک کیلومتری خوجالی سوزانده شد .در آخرین ماشینی که برای سوزاندن حمل میکردند من دختری ۱۰ ساله را دیدم که علیرغم زخمهای زیاد در ناحیه سر و دست وسرما و گرسنگی همچنان زنده بود و به سختی نفس می‌کشید ;دخترک به من نگاه میکرد و من هیچگاه چشمها ی آن دختر ۱۰ ساله را که با مرگ دست و پنجه نرم میکرد را فراموش نخواهم کرد `سربازی به نام تیکرانیان گوشهای دخترک را گرفت و او را کشان کشان به داخل اجسادی انداخت که قرار بود سوزانده شوند سپس مواد آتش زا بر روی آنها ریخته و اجساد راآتش زدند” صدای ناله  و فریاد کسانی‌ که هنوز زنده بودند از میان آتش به گوش میرسید

وقایع مربوط به قتل عام مردم اورمیه بدست ارامنه و اکراد مهاجر :

۱۳۲۴تا ۱۳۳۰هجری قمری- تشکیل انجمن های صنفی طرفدار مشروطیت هم زمان با تبریز
بدنبال درگیری طرفداران و مخالفان مشروطیت و ناتوانی حاجی محتشم السلطنه والی اورمیه اکراد متناوبا به قتل و غارت و گروگان گیری در دهات و حاشیه شهر اورمیه پرداختند.
۱۳۳۰هجری قمری- بدنبال اشغال تبریز بدست روسها اورمیه به اشغال آنان درآمده و مشهدی اسماعیل خان رئیس مجاهدان گرفتار و مصلوب شده به شهادت می رسد .
۱۳۳۲هجری قمری- شروع جنگ جهانی اول
حمله روسیه به عثمانی از طریق اورمیه ؛ اعتمادالدوله از طرف صمدخان شجاع السطنه والی ارومیه می شود ؛ جسارت و تعدی ارامنه به پشت گرمی روسها به مردم شهر و دهات اطراف
۱۳۳۳هجری قمری – شکست روس ها از عثمانی حوالی ارزروم ، فرار مسیحیان به سبب بدرفتاری با ترک ها و از ترس عقوبت آنان به همراه روسها ، غارت اموال مسیحیان توسط اکراد
۱۳۳۴هجری قمری – ورود نیروهای خلیل پاشا به ارومیه(بهار) ، اعلان جهاد حاجی میرزا فضل الله مجتهد ارومی علیه روسیه(تشکیل جمعیت اتحاد اسلام در ارومیه)
۱۳۳۴هجری قمری(زمستان)- فاجعه ساری قمیش، شهادت صدهزار عسگر ترک در اثر یخبندان و شکست اردوی انور پاشا از روسیه
ورود دراگون قزاق از تبریز به قوشاچای (میاندوآب) و حمله به ساوجبلاغ (مهاباد)شروع قتل عام اهالی به مدت چند ساعت(تا این تاریخ اهالی ترک بودند و بعد از این قتل عام و قتل عام بعدی که توسط سمیتقو انجام شد ترکیب جمعیتی به نفع اکراد تغییر یافت)
تعیین یمین الدوله به سمت والی اورمیه(دست نشانده روس ها) ، برگشت ارامنه به ارومیه همراه روس ها و شروع تعدیات نسبت به اهالی ترک
اعدام شش تن از حاجی های بالوو (سران اتحاد اسلام)مقابل شهبندری(کنسولگری) عثمانی در محله عسگرخان
اعتراض اهالی و سپس حکومت اعتماد الدوله تا اواخر بهار ۱۳۳۵هجری قمری واعاده امنیت به طور نسبی در شهر .
۱۳۳۵هجری قمری- انقلاب کبیر روسیه و برانداختن تزارها از قدرت ، عزل اعتماد الدوله و نصب معزالدوله به مقام والی ارومیه ، ورود دستجات جیلو (آسوری های وان)به رهبری مارشیمون به سلماس و ارومیه

۱۵رمضان ۱۳۳۵هجری قمری- غارت و آتش زدن بازار ارومیه توسط روس ها و دستجات ارمنی و آسوری ، ۱۷رمضان اطفائ حریق توسط اهالی
خروج تدریجی روس ها از آذربایجان ، تشکیل فرقه دموکرات توسط شیخ محمد خیابانی در تبریز(آغا موسی صدر رییس فرقه در اورمیه می شود)
ورود صلیب احمر فرانسه به اورمیهبه بهانه اعمال خیریه و در نهان تسلیح و سازمان دهی ارامنه و جیلوها
کفالت حکومت اورمیه توسط حاجی شهاب الدوله ارومی و از اواخر پاییز اجلال الملک سمت والی اورمیه بر عهده می گیرد.
خرید سلاح و مهمات روس ها توسط هلال احمر فرانسه و مستر شت آمریکایی کنسول آمریکا (این شخص همزمان نماینده بریتانیا در اورمیهبود) و تسلیح مسیحیان و تشکیل اردوی ارمنی – جیلو
خرید اسلحه و مهمات توسط اهالی اورمیه از بیم مسیحیان(ارشد الملک رییس نظمیه شهر مردم را به این امر تشویق می کند)
ورود ارمنی های قفقاز به ارومیه

 

قایناق: اوغوز تی وی

مطالب مرتبط با نسل کشی آزربایجانیان :

آذربایجان در جنگ جهانى اول، یا، فجایع جیلولوق-توحید ملک زاده دیلمقانی

جیلولوق؛ فاجعه ای فراتر از درگیری نژادی – مذهبی

قره صاندیق ارومیه ؛ سند زنده نسل کشی مسلمانان ترک آذربایجان توسط ارامنه

اورمو (گونئی آذربایجان) سوی قیریمی-میللی یول

جیلولوق (نسل کشی ترکان آذربایجان)را فراموش نکرده ایم-رضا طالبی

فجایع جیلولوق در اورمیه – دکتر توحید ملک‌زاده

جیلولوق فاجیعه سی - اکبر سعادت

هولوکاست آزربایجان-جانیم آزربایجان

فجایع اوروسلوق جیلولوق و کوردلوک در محال بار اندوز چای-جانیم آزربایجان

سنده وارسا تورکون قانی گل ساتما آذربایجانی (اوزو قارا سیمیتقویا)

فجایع جیلولوق | جیلولوق آغیلاری - اورمیه، قره‌آغاج کندی

Ermənilərin Urmuda Türk soyqırımı (Güney Azərbaycan )

جیلولوق-قتل عام 150 هزار مسلمان توسط ارامنه-مستند

مثل درخت سنجد کج و معوج و قانع به آب کم، و شدم معلم روستاهای آزربایجان.
پدرم می گوید: اگر ایران را میان ایرانیان تقسیم کنید از همین بیشتر نصیب تو نمی شود…»

صمد بهرنگی دردوم تیرماه ۱۳۱۸ در محله چرنداب در جنوب بافت قدیمی تبریز در خانواده ای تهیدست چشم به جهان گشود. پدر او عزت و مادرش سارا نام داشتند .صمد دارای دو برادر و سه خواهر بود .پدرش کارگری فصلی بود که اغلب به شغل زهتابی(آنکه شغلش تابیدن زه و تهیه کردن رشته تافته از روده گوسفند و حیوانات دیگر باشد) زندگی را میگذراند وخرجش همواره بر دخلش تصرف داشت. بعضی اوقات نیز مشک آب به دوش می گرفت و در ایستگاه «وازان» به روس ها و عثمانی ها آب می فروخت. بالاخره فشار زندگی وادارش ساخت تا با فوج بیکارانی که راهی قفقاز و باکو بودند. عازم قفقاز شود. رفت و دیگر باز نگشت.
صمد بهرنگی پس از تحصیلات ابتدایی و دبیرستان در مهر ۱۳۳۴ به دانشسرای مقدماتی پسران تبریز رفت که در خرداد ۱۳۳۶ از آنجا فارغ‌التحصیل شد. از مهر همان سال و در حالیکه تنها هجده سال سن داشت آموزگار شد و تا پایان عمرکوتاهش، در آذرشهر، ماماغان، قندجهان، گوگان، و آخیرجان در استان آذربایجان شرقی که آن زمان روستا بودند تدریس کرد.

« از دانشسرا که درآمدم و به روستا رفتم یکباره دریافتم که تمام تعلیمات مربیان دانشسرا کشک بوده است و
همه اش را به باد فراموشی سپردم و فهمیدم که باید خودم برای خودم فوت و فن معلمی را پیدا کنم و چنین نیز کردم.»

در مهر ۱۳۳۷ برای ادامهٔ تحصیل در رشتهٔ زبان و ادبیات انگلیسی به دورهٔ شبانهٔ دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز رفت و هم‌زمان با آموزگاری، تحصیلش را تا خرداد ۱۳۴۱ و دریافت گواهی‌نامهٔ پایان تحصیلات ادامه داد.
بهرنگی درنوزده سالگی (۱۳۳۹) اولین داستان منتشر شده‌اش به نام عادت را نوشت. یک سال بعد داستان تلخون را که برگرفته از داستانهای آذربایجان بود با نام مستعار “ص. قارانقوش “ در کتاب هفته منتشر کرد و این روند با  بی‌نام در ۱۳۴۲، و داستان‌های دیگر ادامه یافت. بعدها از بهرنگی مقالاتی در روزنامه “مهد آزادی”، توفیق و … به چاپ رسید با امضاهای متعدد و اسامی مستعار فراوان از جمله داریوش نواب مرغی، چنگیز مرآتی، بابک، افشین پرویزی و باتمیش و … . او ترجمه‌هایی نیز از انگلیسی و ترکی استانبولی به فارسی و از فارسی به ترکی آذربایجانی (از جمله ترجمهٔ شعرهایی از مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، فروغ فرخزاد، و نیما یوشیج) انجام داد. تحقیقاتی نیز در جمع‌آوری فولکلور آذربایجان و نیز در مسائل تربیتی از او منتشر شده‌است.
در سال ۱۳۴۱ صمد از دبیرستان به جرم بیان سخنهای ناخوشایند (بنابه گزارش رئیس دبیرستان) در دفتر دبیرستان و بین دبیران اخراج و به دبستان انتقال یافت. یکسال بعد و در پی افزایش فعالیتهای فرهنگی، با پاپوش رئیس وقت فرهنگ آذربایجان به کار صمد به دادگاه کشیده شد که متعاقبا تبرئه گردید. در ۱۳۴۲ کتاب الفبای ترکی آذربایجانی برای مدارس آذربایجان را نوشت که این کتابپیشنهاد جلال آل‎‎‎احمد برای چاپ به کمیته‎‎‎ی پیکار جهانی با بیسوادی فرستاده شد اما صمد بهرنگی با تغییراتی که قرار بود آن کمیته در کتاب ایجاد کند با قاطعیت مخالفت کرد و پیشنهاد پول کلانی را نپذیرفت و کتاب را پس گرفت و باعث برانگیختن خشم و کینه‎‎‎ی عوامل ذی‎نفع در چاپ کتاب شد.

سال ۱۳۴۳ همراه بود با تحت تعقیب قرار گرفتن صمد بهرنگی به خاطر چاپ کتاب «پاره پاره» و صدور کیفرخواست از سوی دادستانی عادی ۱۰۵ ارتش یکم تبریز و سپس صدور جکم تعلیق از خدمت به مدت ۶ ماه. در این سال وی با نام مستعار افشین پرویزی کتاب انشاء ساده را برای کودکان دبستانی نوشت. در آبان همین سال حکم تعلیق وی لغو گردید و صمد به سر کلاس بازگشت. سالهای میانی دهه چهل مصادف بود با دستگیری و اعدام تعدادی از نزدیکان صمد به دست رژیم شاه و شرکت او در اعتصابات دانشجویی.
صمد بهرنگی در شیوه آموزشی و مضمون قصه های خود تلاش می کرد روح  اعتراض به نظام حاکم را در دانش آموزانش پرورش دهد. پای پیاده در روستاها راه می افتاد و اگر کسی کتابخانه ای تاسیس کرده بود او را تشویق می کرد و به مجموعه کتابهایش، کتابهایی می افزود. بچه ها را به ویژه تشویق به مطالعه می کرد و هرچه از جذابیت و روشهای دوست داشتنی برای این گروه سنی می دانست در کار می کرد تا بچه با کتاب به عنوان یک همراه همیشگی در تمام طول زندگی مانوس باشند. می گفت که کتاب بخوانند و سپس آن را در جملاتی ساده برای دیگران خلاصه نویسی کنند. در این دوران بود که ساواک به برخی از فعالیتهای بهرنگی حساس شد. تهدیدها آغاز شد و چندین بار در طول دوران زندگی خود مورد توبیخ و جریمه و حتی تبعید قرار گرفت. با این همه گویی او به این گونه از امور حساسیتی نداشت و در روحیه او خللی ایجاد نمی کرد.

« مرا از آذر شهر به گاوگان فرستادند، ۲۴۰ تومن از حقوقم کسر کردند که چرا در امور مسخره اداری دخالت کرده بودم.
به محض اینکه به گاوگان رسیدم شروع به کار کردم. مثل یک گاو پر کار درس دادم. بعضی ها تعجب میکردند که چرا با این همه ظلمی که بهت رسیده،
باز هم جانفشانی میکنی، این آدم ها فقط نوک بینی شان را میدیدند، نه یک قدم آن دورتر را. خودم را به گاوگان عادت دادم و بی اعتنا کار کردم …
سعی کن بی اعتنا باشی. اما نه اینکه کار نکنی و بیکاره باشی. ها! غرض رفتن است نه رسیدن. زندگی کلاف سردرگمی است.
به هیچ جا راه نمی برد. اما نباید ایستاد. این که می دانیم نخواهیم رسید: نباید ایستاد . وقتی هم که مردیم، مردیم به درک!»

بهرنگی در نهم شهریور ۱۳۴۷ در رود ارس و در ساحل روستای شام‌گوالیک کشته شد و جسدش را چند روز بعد در ۱۲ شهریور در نزدیکی پاسگاه کلاله در چند کیلومتری محل غرق شدنش از آب گرفتند. جنازهٔ او در گورستان امامیهٔ تبریز دفن شده‌است. ده روز قبل از غرق شدن صمد، تعدادی از مامورین ساواک به خانه محل سکونت وی هجوم برده و وی را تهدید نموده بودند. حدود یکماه قبل از این حادثه ، کتاب ماهی سیاه کوچولو چاپ شده و مورد اقبال مردم ایران و جهان واقع شده بود.
نظریات متعدد و مختلفی دربارهٔ مرگ بهرنگی وجود دارد. از روزهای اول پس از مرگ او، در علل مرگ او هم در رسانه‌ها و هم به شکل شایعه بحث‌هایی وجود داشته‌است. یک نظریه این است که وی به دستورِ یا به دستِ عوامل دولت پادشاهی پهلوی کشته شده‌است.که شواهد مستندی در این باره وجود دارد. نظریهٔ دیگر این است که وی به علت بلد نبودن شنا در ارس غرق شده‌است.
تنها کسی که معلوم شده‌است در زمان مرگ یا نزدیک به آن زمان، همراه بهرنگی بوده‌است شخصی به نام حمزه فراهتی است که بهرنگی همراه او به سفری که از آن باز نگشت رفته بود. اسد بهرنگی، که گفته‌است فراهتی را دو ماه بعد در خانهٔ بهروز دولت‌آبادی دیده‌است، از قول او گفته‌است: «من این طرف بودم و صمد آن طرف‌تر. یک دفعه دیدم کمک می‌خواهد. هر چه کردم نتوانستم کاری بکنم.»
سیروس طاهباز دراین‌باره می‌نویسد: «بهرنگی  خواسته بود تنی به آب بزند و چون شنا بلد نبود، غرق شده بود. جلال آل‌احمد مرگ بهرنگی را مشکوک تلقی کرد  اما حرف بهروز دولت‌آبادی برایم حجّت بود که مرگ او را طبیعی گفت و در اثر شنا بلدنبودن.» اسد بهرنگی شنا بلد نبودن صمد را تأیید می‌کند  ولی دربارهٔ نظر طاهباز و دیگران می‌گوید  «همه از دهان بهروز دولت‌آبادی حرف زده‌اند نه این که واقعاً تحقیقی صورت گرفته باشد  تا به حال برخوردی تحقیقی دربارهٔ مرگ صمد نشده‌است.»
طرفداران به قتل رسیدن صمد ادعا می‌کنند که در ماه شهریور رود ارس کم‌آب است و در نتیجه احتمال غرق شدن سهوی وی را کم می‌دانند. اسد بهرنگی کم‌آب بودن محل غرق شدن صمد را تأیید می‌کند و دراین‌باره می‌گوید  «البته بعضی جاها ممکن است پر آب شود. هیچ‌کس نمی‌آید در محلی که جریان آب تند است آب‌تنی یا شنا کند، چه برسد به صمد که شنا هم بلد نبود.» با این وجود تأکید می‌کند: «البته هیچ‌کس ادعا نمی‌کند که فراهتی مأمور ساواک بود یا مأمور کشتن صمد.»

جزئیات متناقض دیگری نیز دربارهٔ مرگ بهرنگی روایت شده‌است. از جمله اسد بهرنگی گفته‌است: «جسد  صورت و بدنش سالم بود. دو سه تا جای زخم، طرف ران و ساقش بود، چیزی شبیه فرورفتگی.  رئیس پاسگاه در صورت‌جلسه‌اش، به جای زخم‌ها اشاره کرد. بعدها البته توی پاسگاه دیگری، این صورت‌جلسه عوض شد». اسد بهرنگی به همین تناقضات به شکل دیگری اشاره کرده‌است، از جمله این که گفته‌است فرج سرکوهی در جایی نوشته‌است که فراهتی گروهی را که به دنبال جسد صمد می‌گشته‌اند (و به گفتهٔ اسد بهرنگی شامل اسد بهرنگی، کاظم سعادتی، و دو نفر از شوهرخواهرهای بهرنگی بوده‌است) همراهی می‌کرده‌است، در حالی که چنین نبوده‌است.
جلال آل‌احمد شش ماه بعد از مرگ صمد در نامه‌ای به منصور اوجی شاعر شیرازی می‌نویسد «…اما در باب صمد. درین تردیدی نیست که غرق شده. اما چون همه دلمان می‌خواست قصه بسازیم ساختیم…خب ساختیم دیگر. آن مقاله را من به همین قصد نوشتم که مثلاً تکنیک آن افسانه سازی را روشن کنم برای خودم. حیف که سرودستش شکسته ماند و هدایت کننده نبود به آن چه مرحوم نویسنده اش می‌خواست بگوید…»
برادر صمد بهرنگی (اسد بهرنگی) در این باره می‌گویذ:همه می‌دانند که ویژه نامه آرش چند ماهی پس از مرگ صمد بهرنگی منتشر شد و آن موقع هم دوستان نزدیک صمد بر مرگ او مشکوک بودند. با اطلاعاتی که از جریانات تابستان ۴۷ داشتند کشته شدن صمد را وسیله عمله‌های رژیم که شاید ساواک هم مستقیما در آن دست نداشته باشد دور از انتظار نمی‌دانستند.
اسد بهرنگی در قسمت دیگری از این کتاب می‌گوید: «در زمانی که ما در کنار ارس دنبال صمد می‌گشتیم و صمد راداد می‌زدیم مامورین ساواک به خانه صمد آمده و همه چیز را به هم ریخته بودند. میز تحریر مخصوص او را شکسته بودند و نامه‌ها و یادداشت‌هایش را زیر و رو کرده بودند. و اهل خانه را مورد باز جویی قرار داده بودند، و چند کتاب و یادداشت هم برداشته و برده بودند و خوشبختانه کتابخانهٔ اصلی صمد را که در آن طرف حیاط بود ندیده بودند.»

برخی از آثار صمد بهرنگی:

قصه ها:

• بینام – ۱۳۴۴
• اولدوز و کلاغها – پاییز ۱۳۴۵
• اولدوز و عروسک سخنگو – پاییز ۱۳۴۶
• کچل کفتر باز – آذر ۱۳۴۶
• پسرک لبو فروش – آذر ۱۳۴۶
• افسانه محبت – زمستان۱۳۴۶
• ماهی سیاه کوچولو – تهران، مرداد ۱۳۴۷
• پیرزن و جوجه طلاییاش – ۱۳۴۷
• یک هلو هزار هلو – بهار ۱۳۴۸
• ۲۴ ساعت در خواب و بیداری – بهار ۱۳۴۸
• کوراوغلو و کچل حمزه – بهار ۱۳۴۸
• تلخون و چند قصه دیگر – ۱۳۴۲
• کلاغها، عروسکها و آدمها
• آه !ما الاغها
• افسانه های آزربایجان ترکی

کتاب و مقاله ها:

• کند و کاو در مسائل تربیتی ایران – تابستان ۱۳۴۴
• الفبای فارسی برای کودکان آذربایجان
• اهمیت ادبیات کودک
• مجموعه مقالهها – تیر ۱۳۴۸
• فولکلور و شعر
• افسانههای آذربایجان(ترجمه فارسی) – جلد ۱ – اردیبهشت ۱۳۴۴
• افسانههای آذربایجان (ترجمه فارسی) – جلد ۲ – تهران، اردیبهشت ۱۳۴۷
• تاپما جالار، قوشما جالار (مثلها و چیستانها) – بهار ۱۳۴۵
• پاره پاره (مجموعه شعر از چند شاعر) – تیر ۱۳۴۲
• مجموعه مقالهها
• انشا و نامهنگاری برای کلاسهای ۲ و ۳ دبستان
• آذربایجان در جنبش مشروطه

ترجمه ها:

• ما الاغها! – عزیز نسین – پاییز ۱۳۴۴
• دفتر اشعار معاصر از چند شاعر فارسی زبان
• خرابکار (قصههایی از چند نویسنده ترک زبان) – تیر ۱۳۴۸
• کلاغ سیاهه – مامین سیبیریاک (و چند قصه دیگر برای کودکان) خرداد ۱۳۴۸

ماهی سیاه کوچولو (بالاجا قارا بالیق)

ماهی سیاه کوچولو یکی از داستان‌های کودکان نوشته صمد بهرنگی است. او این داستان را در زمستان سال ۱۳۴۶ نوشت و انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آن را منتشر کرد.

زبان نمادین این داستان الهام بخش بسیاری از نویسندگان و شاعران مختلف بوده‌است و اشعار و متون بسیاری در وصفش سروده شده‌است. ماهی سیاه کوچولو کتاب برگزیده کودک در سال ۱۳۴۷ شد. همچنین جایزه ۶ امین نمایشگاه کتاب کودک در بلون ایتالیا و جایزهٔ بی‌ینال براتیسلاوای چک‌اسلواکی را در سال ۱۹۶۹ دریافت کرده‌است. این کتاب به بسیاری از زبان‌های جهان ترجمه شده‌است این داستان، قصه ماهی سیاه کوچولویی است که عشق دیدن دریا را دارد. او تصمیم می‌گیرد تا انتهای جویباری که در آن زندگی می‌کند برود، اما در نهایت درون شکم یک مرغ ماهیخوار سر در می‌آورد. ماهی سیاه کوچولو در راه رسیدن به هدف خود شجاعت و شهامت به خرج می‌دهد و در این راه فداکاری می‌کند.

دانلود فایل صوتی داستان به زبان ترکی آزربایجانی

مجموعه آثار صمد بهرنگی

قایناق : دورنا نیوز

1992 جی ایل فئورال آیی نین 25 دن 26 سینا کئچن گئجه، آذربایجان میللتی نین تاریخینده قارا حرفلرله یازیلمیشدیر. همین گئجه ائرمنی سیلاحلی دسته لری، شوروی ،زامانیندا خانکندی شهرینده یئرلشمیش، کوماندا وشخصی هیاتین بیر چوخو ائرمنی لردن عیبارت اولان 366 نجی موتوآتیجی آلایی نین زیرئهلی تکنیکاسی و ساواشچی لارین کومه یی ایله خوجالی شهرینی یئرله بیر ائتمیشلر.

خاتین، لیدیستا و اوردور سوی قیریملاری کیمی خوجالی فاجیعه سیده اینسانلیق تاریخینده دوشموش قانلی بیر اولای دیر. ائرمنی موتجاویزلری نین آذربایجان میللتینه قارشی توره تدیکلری بو نووبتی کوتلوی قیرغین، 613 نفرین، او جومله دن 106 قادینین، 63 اوشاقین، 70 قوجانین حایاتینا سون قویدو. 1275 دینج ساکین اسیر گوتورولدو، 150 نفرین طالعی ایسه هله ده معلوم ده ییلدیر.

روسیانین مئموریال حقوق مودافیعه مرکزی نین معلوماتینا گوره،4 گون عرضینده آغدامدا و خوجالیدا قتله یئتیریلمیش 200 آذربایجانلی نین میتی (130 کیشی و 51 قادین و هابئله 13 اوشاق) طیبی محکمه نین نظریندن کئچیریلمیشدیر. بورادا جسدلرین موعایینه زمانی بیلینمیشدیرکی 151 نفرین اولومونه گولله یارالاری، 20 نفرین اولومونه قلپه یارالاری سبب اولموش، 10 نفر کوت آلتله وورولاراق اولدورولموشدور. حقوق مودافیعه مرکزی، بئش دیری آدامین دری سی نین سویولماسی فاکتینیدا قئیده آلمیشدیر. بو سوی قیریملار نتیجه سینده بعضی عائیله لر بوتونلوکده محو ائدیلمیش، اهالی گورونمه میش غدارلیقلا قتله یئتیریلمیش، اسیر گوتورولنلره آمانسیز ایشکنجه لر وئریلمیشدیر. همین عمللرین قاباقجادان دوشونولموش قایدادا، میللی علامتینه گوره، اینسانلارین تامامیله و یا قیسمن محو ائدیلمه سی نیتی ایله توره دیلمه سی بین الخالق حقوق و دئولت داخیلی حقوق، اساسن محض سوی قیریمی اولدوغونو ثبوت ائدیر.

ائرمنی جلادلاری نین توره تدیکلری بو وحشیلیک و وندالیزم بوتون بشریتین اصیل سوی قیریم کیمی تانیدیغی و یوخاریدا آدی چکیلن فاجیعه لرله عینی سویه ده قیمتلندیریمه لیدیر. دونیانین صولح سئور اینسانلاری، سیویل دئولتلری، نوفوذلو بین الخالق تشیکلاتلاری، بین الخالق ایجتیماعیاتی بو آجی حقیقتی بیلمه لی، اینسالیغا قارشی توره دیلن بو جینایت، او حقوقی قیمتلرینی آلمالیدیر. بین الخالق حقوقا گوره سوی قیریم صولح و بشریت علیهینه یونه لن عملدیر و ان آغیر بین الخالق جینایت ساییلیر. بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی باش مجلیسی نین 9 دئکابر 1948 جی ایل تاریخلی 260 (III) ساییلی قعطنامه سی ایله قبول ائدیلمیش و 1961 جی ایلده قووه یه مینن سوی قیریمی جینایتی نین قارشی سی نین آلینماسی و تقصیرکارلارین جزالاندیریلماسی حاققیندا کونواسیوندا سوی قیریمی جینایتلری نین حقوقی اساسی تثبیت اولونموشدور. ائرمنیستانین آذربایجانا قارشی تجاووزو زامانی همین کونوانسیون دا تثبیت ائدیلمیش سوی قیریمی جینایتلری تشکیل ائدن بوتون عمللر تطبیق اولونموشدور.

بو ایشغالچی اؤلکه نین یوروتدویو ترورچولوق سیاستی اوزون ایللردیر کی دونیا ایجتیماعیاتی نین گوزو قارشیسیندا باش وئریر. حالبوکی بین الخالق حقوق نورملاری بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی نین و ATƏT ین پرینسیپلرینه گوره دئولتلرین سرحدلری نین توخونولمازلیغی نا حورمت ائدیلمه لیدیر، اراضی بوتونلویونون پوزولماسینا یول وئریلمه لیدیر. بیرلشمیش میللتلرین امنیت شوراسی، آذربایجانین ایشغال اولونموش توپراقلاری نین شرط سیز آزاد ائدیلمه سی باره ده دورد قعطنامه قبول ائتسه، ایشغالچی ائرمنیستان بونلاری هله ده یئرینه یئتیرمیر.

خوجالی فاجیعه سی ایکی یوز ایله یاخین بیر مدت عرضینده، ائرمنی میللتچیلیی نین و اونلارین هاوادارلاری نین آذربایجان میللتینه قارشی ائتنیک تمیزله مه و سوی قیریمی سیاستی نین داوامی و قانلی صحیفه سی ایدی. بو منفور سیاست، خالقیمیزا سایسیز- حسابسیز موصیبتلر و عذاب – اذیتلر گتیرمیشدیر. خوجالی سوی قیریمینی توره تمکله ائرمنی میللیتچی لییی مکرلی مقصدلر گودوردو:

« خالقیمیزی قورخوتماق، واهیمه یاراتماق، اونون موباریزه عزمینی قیرماق، توپراقلارین ایشغال فاکتی ایله باریشماغا مجبور ائتمک.»

لاکین حیله گر و آمانسیز دوشمان مقصدینه چاتا بیلمه دی. خوجالی مودافعه چی لری غدار دوشمنله موباریزیده قهرمانلیقلا ووروشاراق وطنه صداقت نومونه سی گوستردیلر.

مقصد خوجالی فاجیعه سینه بین الخالق حقوقی – سیاسی قیمت وئریلمه سینه، اونون تشکیلاتچی لاری نین، ایدئولوقلاری نین و ایجراچی لاری نین دونیا ایجتماعیاتی نین گوزونده ایفشاسینا و جزالاندیرلماسینا نائیل اولماقدیر. بو بیر طرفدن خوجالی مودافیعه چی لری نین و شهیدلری نین روحو قارشیسیندا بیزیم اینسانلیق و وطنداشلیق بورجوموزدور. دیگر طرفدن ایسه، اینسانلیقا قارشی یونه لمیش بوجور غدار جینایتلرین گلجکده تکرار اولونماماسی اوچون موهیم بیر شرطدیر.

خوجالی فاجیعه سی حاقیندا خاریجی مطبوعاتین یازدیقلاریندان:

“Krua l’Eveneman” jurnalı (Paris), fevral 1992-ci il

ائرمنی لر خوجالی یا هوجوم ائتمیشلر. بوتون دونیا دوغرانمیش میتلرین شاهیدی اولدو.

“Sandi Tayms” qəzeti (London), 1 mart 1992-ci il

ائرمنی عسکرلری مینلرجه عائیله نی محو ائتمیشلر. لیوانلی کینو اوپراتور، تصدیق ائتمیشدیر کی اونون اولکه سی نین وارلی داشناک ایجماسی قاراباغا سیلاح و آدام گونده ریر.

“Tayms” qəzeti (London), 4 mart 1992-ci il

بیر چوخ اینسان ایبه جر حاله سالینمیشدیر. کورپه قیزین آنجاق باشی قالمیشدیر.

“İzvestiya” (Moskva), 4 mart 1992-ci il

ویدئو کامئرا، قولاقلاری کسیلمیش اوشاقلاری گوستردی. بیر قادینین اوزونون یاریسی کسیلمیشدیر. کیشی لرین ایسکالپلاری(وجودلارینین دریسی) گوتورولموشدور.

“Le Mond” qəzeti (Paris), 14 mart 1992-ci il

آغدامدا اولان خاریجی ژورنالیستلر اولدورولموش قادین و اوشاقلار آراسیندا ایسکالپلاری گوتورولموش، دیرناقلاری چیخاریلمیش 3 نفری گورموشلر. بو آذربایجانلی لارین تبلیغاتی ده ییل، بو بیر حقیقت دیر.

“İzvestiya” (Moskva), 13 mart 1992-ci il

مایور لئونید کراوتس دئییر کی؛ تپه ده یوزه یاخن مییت گوردوم. بیر اوغلانین باشی یوخ ایدی. هر طرفده خوصوصی غدارلیقلا اولدورولموش، قادین، اوشاق، قوجالار گورونوردو.

“Valer aktuel” jurnalı (Paris), 14 mart 1992-ci il

بو موختار بولگه ده ائرمنی سیلاحلی دسته لری یاخین شرقدن چیخمیشلارا بیرلیکده، موعاصیر تکنیکایا، او جومله دن وئرتول یوتلارا مالیکدیرلر. "آسالا"نین سوریه و لیواندا حربی دوشرقه لری و سیلاح آنبارلاری واردیر. ائرمنیلر یوزدن آرتیق موسلمان کندلرینده قیرغینلار توره درک قاراباغداکی آذربایجانلی لاری محو ائتمیشلر...

آذربایجان میللی مجلیسی هر ایل فئوئرالین 26سینی "خوجالی سوی قیریمی" گونو اعلان اتمیشدیر. همین گون بوتون آذربایجان خوجالی سوی قیریمی قوربانلاری نین خاطیره سینی یاد ائدیر. دوغما یوردلاریندان دیدرگین دوشموش و آذربایجانین 48 رایونونا سه په له نمیش خوجالی ساکینلری بو گون داغلیق قاراباغ موناقیشه سی نین عدالتی حلی، ائرمنیستانین آذربایجانا قارشی تجاووزونون دفع ائدیلمه سی، اولکه نین اراضی بوتوولویونون برپا ائدیلمه سی اومودو ایله یاشاییرلار. اونلار دونیا خالقلارینا، دوولتلرینه، بین الخالق تشکیلاتلارا حاق- عدالتی و حقیقتی مودافیعه ائتمک، خوجالیدا توره دیلمیش سوی قیریمی نی پیسله مک و هابئله قبول ائتمک ایچین موراجیعتلر ائدیرلر. خوجالی سوی قیریمی نین گوناهکارلاری، تشکیلاتچی لاری و ایجراچی لاری لاییق جزالارینا چاتمالی دیرلار.

چونکوجینایت جزاسیز قالا بیلمز...

قایناق : شیرین دیل

مطالب مرتبط :

خوجالی باره سینده ( کیتابلار ، مقاله لر ، فیلم گؤرونتولر ، ارمنی لر اعترافلاری و... )

«تورک قیریمی» («قارا قیرقین») - مئهران باهارلی

خوجالی سوی‌قیریمی دونیانین گؤزو ایله - عباس ائلچین

Xocalı əsrin faciəsidir-خوجالی عصرین فاجیعه سی

خوجالی سوی قیریمی ( آز ویکی پدیا )

خوجالی سوی قیریمی ( دورنا نیوز )

خوجالی سوی قیریمی ( اوغوز تی وی )

خوجالی سوی قیریمی ( کیتاب ائوی )

تصاویر مرتبط :

کوسا گلین همراه با مراسم ها و شعر مخصوص خود...

"کوسا گلین" دسته نمایش شادی آور هستند که در اواخر زمستان وارد شهر شده و با ورود خود نوید بهار را داده و با اجرای نمایش شادی و پایکوبی می کردند.
گروه نمایشی کوسا گلین در سطح شهر جمع شده و یک نفر در پوشش کوسه و مرد بی ریش و زنی با لباس عروس و همراهانشان به اجرای نمایش پرداخته و وعده بهار داده و از مردم شادباش می گرفتند.


 نحوه اجرای این مراسم به این صورت بود که معمولاً 50 یا 40 یا 30 و یا 18 روز مانده به عید نوروز چوپانان برخی از شهر ها و روستا ها دور هم گرد می‌آمدند و سپس پرتقال یا انار خریداری می‌کردند به آن در اصطلاح محلی «کوساپایی» گفته می‌شد . بعد چند نفر از آنها مامور می‌شدند که این میوه‌ها را بین خانه‌ها توزیع کنند این میوه‌ها بشارتی بر آمدن کوسه و پارانش و فرا رسیدن فصل بهار و نوروز بود. دوسه روز پس از توزیع میوه‌ها زمان اجرای مراسم فرا می‌رسید و گروه کوسا از خارج روستا با رقص و پایکوبی وارد روستا می‌شوند . این گروه از چهار شخصیت و در برخی از مناطق استان زنجان از پنج شخصیت اصلی تشکیل می‌شد که

عبارت بودند از:

1-کوسا

2- گلین ( که به او صنم و عروش نیز می‌گفتند )

3- دؤل چالان

4- تورباچی

5- قاراکوسا «قاراکوسا» که نماد سیاهی و تیرگی بود در تمام مناطق آزربایجان در میان گروه کوسا گلین دیده نمی‌شد و در برخی مناطق مثل خرمدره در برابر شخصیت دیگری بنام « آق کوسا» که نماد روشنایی و پویایی بود ایفای نقش می‌نمود .

آق کوسا یک شلوار خیلی گشاد و یک جفت جوراب پشمی می‌پوشد و پاچه شلوار را در جوراب فرو می‌کند و ریسمان نازکی را محکم روی آن می‌بندد یک جفت چارق را به پا می‌کند و یک کپنک کهنه روی پیراهن بلندی که پوشیده به تن می‌کند و یک کمربند پهن هم روی آن به دور کمر می‌بندد و یک کلاه که از پوست بز سفید درست شده و به آن « کوسا بورکی » می‌گویند به سر می‌گذارد و یک چماق بزرگ به دست می‌گیرد و سه تا زنگ شتر هم از کمربند خود آویزان می‌کند که در تمام مدت بازی و راه رفتن و تکان خوردن صدا می‌کند . از موی اسب یا پشم هم یک سبیل کت و کلفت می‌گذارد . قاراکوسا هم مثل آق کوسا لباس می‌پوشد ولی در کلاه او فرق زیادی هست . زیرا کلاهش از پوست بز سیاه درست شده و طوری است که روی آن سه تا سوراخ وجود دارد و وقتی کلاه را به سر می‌گذارد تمام سر و صورت وگردنش زیر کلاه می‌ماند و فقط از دو سوراخی که مقابل چشمانش تعبیه شده می‌بیند و با سوراخ سوم که مقابل دهانش قرار دارد حرف می‌زند . صنم که عروس آن جمع است . پسری تازه سال و نوجوان است که یک دست لباس و مرتب و تمیز زنانه به او می‌پوشانند . این لباس عبارت است از یک پیراهن بلند که تا پشت پا می‌رسد . دامن یا تومان کونیک و یا روسری چون لباس را پوشید یک دستمال هم دور سر خود می‌بندد و البته گاهی برای اینکه شناخته نشود یک روبند به صورت می‌زند گروه کوسا گلین پس از ورود به روستا برنامه‌های خودشان را آغاز می‌کنند کوسا و صنم با نوای موسیقی دول چالان شروع به رقص و پایکوبی می‌کردند و با خواندن شعرهایی به آواز، فصل زمستان و شروع فصل بهار و نوروز را نوید دادند . این رقص‌ها و پایکوبی‌ها بیهوده و تفننی نبوده بلکه به گفته استاد جابر عناصری... محصور در رازها و رمزها و استعاره ما هستند . یعنی استماد از نیروهای ماوراء طبیعی وخفیه برای مدد رساندن به مردم برای مقابله با سرما . گروه کوساگلین با کسب اجازه از صاحبان خانه‌ها به داخل خانه روستاییان می‌رفتند کمتر خانواده‌ای پیدا می‌شد که در را به روی آنان باز نکند . چون را ندادن این گروه به خانه را گچسته و نامبارک و آمدنشان را شگون و مبارک و مایه خیر و برکت می‌دانستند گروه پس از ورود به خانه اقدام به رقص، آواز و شیرین کار می‌کردند .

 کوسه که وارد خانه‌ها می‌شود و این شعر را می‌خواند .
بایراما اللی گون قالیپ ( پنجاه روز به عید مانده ) در گروه‌هایی که آق کوسا و قاراکوسا نقش می‌کردند .
گاه جدالی بین آن دو در می‌گرفت که در نهایت به شکست قاراکوسا می‌انجامید . در ضمن این درگیری، قاراکوسا خطاب به ابرها و قلل کوهها با فریادی رعشه آور ندا می‌داد .
قارا بولوت قارلاداغی ( ای ابر سیاه کوه را با برف بپوشان )
داغلار باشی شره لن ( ای قله‌های کوهها گرم شوید )
قیرخ گون قالب قش قورتولا ( چهل روز مانده زمستان تمام شود )
قیرخ بئله قار یوللا یئره ( چهل برابر این برف به زمین بفرست ) و اهالی به همراهی آق کوسا چنین می‌خواندند
کوسا عمی جان قار قالمیپ دای یئرده ( عمو کوساجان ، دیگر برف بر روی زمین نمانده است)
گون بورولوب، قار اریب ( نورخورشید به این منطقه تابیده و برفها آب شده‌اند )
نفس گلیب دیر یئره ( زمین با تنفس مجدد جان تازه‌ای یافته است) گروه کوسا گلین پس از رقص و آواز خوانی و انجام نمایش‌های ویژه، هدیه‌ای از صاحب خانه دریافت می‌کردند و سپس آن خانه را ترک کرده و به خانه‌ی دیگری می‌رفتند. هنگامی که گروه کوسا از خانه‌ای بیرون می آمدند تا به خانه دیگر بروند مردم ابادی و بخصوص بچه‌ها با گلوله‌های برفی که در زبان ترکی  آزربایجانی« قارتوپوزه» نام دارد، گروه کوسا را می‌زدند و معنی آن کار این بود که زمستان و فصل سرما را از روستا بیرون برانند تا فصل بهار فرا رسید . بسیاری از مردم روستا نذر می‌کردند که اگر کوسا بیاید به او هدیه‌ای بدهند تا حاجتها و آرزوهایشان برآورده شود .

قارا کوسا جزیی از گروه کوسا گلین (حاجی فیروز)

مجریان این مراسم آیینی – سنتی چوپانان بودند، چوپانان هنگامیکه فصل زمستان و سرما به درازا می‌کشید . پول و آذوقه‌ی زمستانیشان به پایان می‌رسید . به همین دلیل برای تامین نیازهای خود دست به اجرای مراسم « کوساگلین» می‌زدند . «کوسا» در زبان ترکی آزربایجانی به مردی گفته می‌شود که جز در چانه در قسمتهای دیگر صورتش مو نروییده باشد و چون این مراسم توسط مردی کوسه اجرا می‌گردید . این نام را بر آن مراسم نهادند .

در آزربایجان گروه "کوسا گلین" با آواز و شعر خوانی وارد شهر شده و می خواندند:

آی کوسا، کوسا گل سنه ( ای کوسه، کوسه اگر بیایی)

گلیب سالام وئرسنه ( بیایی و سلامی دهی)

کومچه نی دولدور سانا (پیمانه پر کن و هدیای خود را بشمار)

کوسانی یون سالسانا ( کوسه را راهی کن و روزهای باقی مانده تا عید را بشمار)

آی اویروغو – آی اویروغو ‌(ای دغل باز حیله گر – ای دغل باز و حیله گر)

ساققالی ایت قویروغو ( ریش همچون دم سگ)

کوسام بیر اویون ائیلر (کوسه ام رقص را آغاز می کند)

قوردونان قویون ائیلر ( رفتار گرگ با گوسفند می کند)

ویدئو کوتاه شعر کوسا گلین

این رسم در اکثر شهر های آزربایجان از جمله تبریز ، ارومیه ، اردبیل ، زنجان ، قزوین ، همدان ، ساوه ، آستارا ،انزلی ، سنقر ،بیجار و... اجرا می شده است. ولی امروزه این نوع مراسم در بعضی شهر ها و روستا اجرا می شود....


















قایناق : مازقامئت

میرزا علی‌اکبر طاهرزاده صابر شاعر اجتماعی و انقلابی جمهوری آزربایجان بود.
او در ۱۸۶۲ در شهر شماخی آزربایجان زاده شد. در کودکی به مکتب رفت و پس از دایر شدن مدارس جدید در باکو به مدرسه رفت. در ۱۸۸۴ برای زیارت سفری به مشهد و سمرقند و بخارا کرد و مدتی هم به کربلا رفت. مدت‌ها به فارسی و ترکی آزربایجانی غزل و قصیده می‌سرود.

صابر نخستین اشعار خود را به صورت نوحه و مرثیه سرود و پس از آن سروده‌هایی فرهنگی به نظم درآورد و سرانجام در سال ۱۲۸۴/۱۹۰۵ به بعد به جستارهای سیاسی پرداخت. انقلاب ۱۹۰۵ روسیه و تأثیر آن در قفقاز باعث این دگرگونی شد و صابر با آغاز به کار نشریه ملانصرالدین به جمع نویسندگان آن پیوست. در سال‌های ۱۹۱۱-۱۹۰۶ صابر یکی از کوشاترین همگاران مجله طنز ملانصرالدین بود. سروده‌های طنز صابر با نام‌های مستعاری چون «هوپ‌هوپ»، «آغلار گوله‌ین» (متبسم گریان) و «ابونصر شیبانی» چاپ می‌شد. در جریان جنبش مشروطه در ایران آثار و اشعار او در ایران خوانده می‌شد و بر نویسندگان و روشنفکران ایران اثر زیادی داشت.

Aylarla ehtiyac içində, işsiz, əzab-əziyyətlə dolanan böyük şair 1910-cu ilin axırlarında ciyər xəstəliyinə tutulub, Şamaxıya qayıdır. 1911-ci ilin may ayında o, müalicə üçün Tiflisə gedib, dostu C.Məmmədquluzadənin evində yatır. “Molla Nəsrəddin”in əməkdaşları şairə böyük qayğıkeşlik göstərirlər. Xəstəliyinin getdikcə şiddətləndiyinə baxmayaraq, Sabir yenə şer yazmağa davam edir, yeni-yeni taziyanələr üzərində işləyir, “Molla Nəsrəddin” jurnalının redaksiya işlərinə yaxından kömək edir.

İyun ayında həkimlər şairə cərrahiyə əməliyyatı aparmağı təklif edirlər. Lakin xəstə buna razı olmur. O, Şamaxıya qayıdır. Axır günlərindən birində şair deyir:

    * İstərəm ölməyi mən, leyk qaçar məndən əcəl,
    * Gör nə bədbəxtəm, əcəldən də gərək naz çəkəm!


Sabirin xatirəsinə hörmət əlaməti olaraq vəfatından bir il sonra, 1912-ci ildə arvadı Büllurnisə xanım, dostları Abbas Səhhət və M.Mahmudbəyovun səyi ilə onun şerləri “Hophopnamə” adı ilə çap olundu. Oxucular kitabı hərarətlə qarşıladılar. İki il sonra xalqın ianəsilə “Hophopnamə”nin ikinci, daha mükəmməl nəşri buraxıldı. Sovet hakimiyyəti illərinde Sabir irsinə maraq görülməmiş dərəcədə artdı, “Hophopnamə” böyük tirajla bir neçə dəfə çap olundu.

هوپ هوپ نامه طنزی اجتماعی

Şairin yetkin vaxtında, 21-ci əsrin axırı, 20-ci əsrin əvvəlində yazdığı lirik şerlərin bir qismi ictimai mövzudadır. Məhəbbət və gözellik dünyasında yaşayan Aşiqdən fərqli olaraq, buradakı lirik qəhrəman mübarizə meydanında çarpışan müdrik və atəşin vətəndaşıdır. Onun arzusu “dilbəri-hürriyətə” çatmaqdır. Mövcud cəmiyyətin ziddiyətlərini dərindən başa düşən bu qəhrəman üçün həyat zindandır:

                                                         Mən bələ əsrarı qana bilmirəm,
                                                         Qanmaz olub dayana bilmirəm.
                                                         Neyləməli, göz görür, ağlım kəsir,
                                                         Mən günəşi göydə dana bilmirəm.
                                                         Derlər usan, hərzəvü hədyan demə,
                                                         Güc gətirir dərd, usana bilmirəm!

شعر آی جان آی جان

Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!....
Xalqın canı qurtardı töhmətdən, ay can, ay can!....

Qıl yaymayırdı əsla zalımların gözündən,
Rüsvay idik cahanda məlunların sözündən,
Ax, ax! Nə yaxşı oldu, iş düşdü öz-özündən,
Əlləşməmiş qutardıq zəhmətdən, ay can, ay can!....
Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!....

Badi-səba, apar ver, Molla Qəvama müjdə,
Yazsın, de, Lənkəranda Molla Səlama müjdə,
Söylə, о da yetirsin cümlə əvama müjdə;
Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!....
Munbərdə rəqsə gəlsin behcətdən, ay can, ay can!....

Ərz et bəşarət ilə Qafqaydakı vücudə:
Jurnal, qəzet qapandı, durma, yıxıl sücudə,
Hər nə bilirsən eylə qeybətdə, rübərüdə,
Yazmaz dəxi yazanlar bidətdən, ay can, ay can!....
Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!....

Get Qübbəyə səlam et Molla Hacı Babayə,
Söylə tutuldu cumlə jurnal, qəzet vəbayə,
Mömün müridlər ilə dur qoş səda-sədayə,
Ümmətlərin yığılsın hər kətdən, ay can, ay can!....
Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!....

Yatdı qəzet yazanlar, fursət dəxi sizindir,
Qarşıda var orucluq, söhbət dəxi sizindir,
Məsciddə mənbər üzrə lənət dəxi sizindir,
Ayrılmayın ölüncə lənətdən, ay can, ay can!....
Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!....

هوپ هوپ نامه اثری ماندگار :

هوپ‌هوپ‌نامه مجموعه اشعار میرزا علی‌اکبر صابر به زبان ترکی آذربایجانی است.این مجموعه شعر برای اولین بار در سال ۱۹۱۴ میلادی در باکو به چاپ رسید که حاصل سروده‌های شاعر بین سال‌های ۱۹۰۵-۱۹۱۱ میلادی است

چندی از ابیات هوپ هوپ نامه:

Seçilmişlər

Millət  necə tarac olur olsun, nə işim var?!
Düşmənlərə möhtac olur olsun, nə işim var?!
Qoy  mən  tox  olum, özgələr ilə  nədi  karim,
Dünyəvü cahan ac  olur olsun, nə işim  var?!

Səs  salma,  yatanlar ayılar, qoy hələ  yatsın,
Yatmışları razı  deyiləm  kimsə  oyatsın,
Tək- tək ayılan varsa da,  həq dadıma çatsın,
Mən salim olum, cümlə cahan  batsa da  batsın;
   
                 Millət  necə  tarac olur  olsun,  nə işim var?!
                 Düşmənlərə  möhtac  olur  olsun, nə  işim var?!

لینک ها :؟

هوپ هوپ نامه
http://www.hophopname.com
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%D9%BE%E2%80%8C%D9%87%D9%88%D9%BE%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87

صابر:
http://az.wikipedia.org/wiki/Mirz%C9%99_%C6%8Fl%C9%99kb%C9%99r_Sabir

یکی از دلایلی که رسم و رسومات خوب یا بد غربی ها وارد فرهنگ ما می شود عدم شناخت خودمان از پتانسیلهایی است که داریم.آنچه که خود یهترین و با مفهوم ترینش را داریم اما نمی دانیم.هیچکداممان هم گناهی نداریم .واقعا در کدام برنامه تلوزیونی یا کدام نشریه در مورد سونای صبحت شده است. کدام پدر ومادری در این مورد با جوانان و نوجوانان خود صبحت کرده اند ویا به بیان یهتر با این قضیه اشنا هستند؟ قبول داریم که قدرت رسانه ای غرب و ... بیشتر است اما اصلی ترین قدرت آنها جهل ونادانی ما می تواند باشد. ما منکر زیبایی های والنتاین نیستیم وحتی والنتاین را غنیمتی برای مستحکم تر کردن عشق و دوستی می دانیم اما ترحیح می دهیم که در اولویت اول از آنچه داریم استفاده کنیم. شاید بدانید که در اغلب کشورهای دارای تمدن مانند ژاپن روز عشق خاص آن کشور وجود دارد و هر ساله گرامی داشته می شود.

در ادامه این مقاله می توانید با این روز خاص که والنتاین آذربایجان محسوب می شود آشنا شوید. قدم اول آشنایی است.

یایین سون ای خیرمن لر ییغیشار. گئجه لر آی چیخار. هئچ زامان آیین باخیشی

یایین سون چاغی کیمین سئودالی اولا بیلمز…

سونای چیست؟

سونای یک رسم دیرینه است. رسمی اسطوره ای و افسانه وار که حتی قبل از ظهور اسلام تا به امروز پاس داشته شده است. گرچه به مرور زمان کم رنگ تر شده اما هنوز هم حداقل روستاهایی هستند که این رسم را برپا می دارند. همانطور که از اسمش برمی اید باید ربط کاملی به ماه داشته باشد. معمولا اغلب افسانه ها و اسطوره ها در فرهنگ ما آزربایجانی ها و کلا تورک ها به ماه مربوط است. ماه در اسامی، اعیاد، و رسومات ما به طور کامل رخنه کرده و زیبایی افسانه وی به آنها داده است.

سونای شبی از سال است که به اصطلاح به آن اعتدال پاییزی گفته می شود. شبی که روز و شب برابر می شوند و ماه کامل می شود. این شب تقریبا شب آخر تابستان است. البته ممکن است جند روز زودتر یا دیرتر باشد همه اینها بستگی به کامل شدن ماه دارد. اما به هر حال می توان شب آخر تابستان را سونای نامید که روز عشق در آذربایجان محسوب می شود.

در اصل این شب مشابهات زیادی با جشن برداشت محصول در کشورهای غربی دارد و در روستاها نیز به نوعی برای برداشت محصول استفاده می شود اما همانگونه که در ایران معمولا جشن های باستانی محکوم به فنا شده اند این روزن یز هرساله بیشتر و بیشتر به سوی نابودی رفته است. در روستاها در این شب بازیهای خاصی انجام می شود معمولا جوانان روستا با صدایی خاص که به (آواوا) مشهور است همه را به میدان روستا و برای شروع بازی دعوت می کردند.

در این شب خاص ماه و خورشید در زاویه ی 180 درجه قرار گرفته و هنگام غروب دقیقا برروی هم قرار می گیرند.البته این دیدار خیلی به سرعت اتفاق می افتد و زیاد به طول نمی انجامد. این موضوع تا ابد ادامه دارد. از قدیم این اتفاق به یک نوع عشق تشبیه شده است. عشق ماه به خورشید. عشقی که تمامی ندارد و ابدی محسوب می شود درست مانند عشق هایی که در داستانهای فولکلور آذربایجان همانند اصلی-کرم وجود دارد. عشقی که حتی با سوخته شدن نیز تمامی نمی پذیرد.طبق این افسانه عشق این دو عاشق تمامی ندارد و تا ابد تکرار می شود و ادامه می یابد. همه این موارد و عناصر در داستانهای دیگر ما همانند کوراوغلی نیز صادق هستند.

چه می توانیم بکنیم؟

همان کارهایی که در والنتاین انجام می دهیم می توان در سونای نیز انجام گیرد. نباید انتظار داشته باشیم که فعلا بازی های مخصوص آن روز همان طور که در گذشته بوده، انجام گیرد. هر هدیه ایی باشد که رنگ بوی عشق نیز داشته باشد. این هدایا می تواند از شمع، گل، عروسک و صنایع دستی گرفته تا یک کتاب متغییر باشد. اگر بتوانید چیزی پیدا کنید که نشانی از ماه کامل داشته باشد که سنگ تمام گذاشته اید. کلا چیزهایی که رنگ و بویی از ماه داشته باشند متناسب تر هستند. هدیه بهانه ای برای گرامی داشت این روز و معرفی آن به دیگران از طریق ارسال اس ام اس و غیره.

برای اطلاعات بیشتر

رمان(آواوا) نوشته استاد ناصر منظوری کاملترین و شیرین ترین نوشته در مورد سونآی است. در مقدمه و بخش اول کتاب توضیحات کاملی در مورد اسطوره ها و سونای و کلمات کلیدی داده شده و در بخش اصلی می توانید رمانی جذاب بر اساس این موضوع بخوانید. با خواندن این رمان از تمام جنبه های سونای آگاه خواهید شد. کتاب توسط انتشارات اندیشه نو منتشر شده است.

این مقاله توسط علی فرهاد در نشریه ی شماره 46ام (شهریور سال89)ماهنامه آفتاب آذربایجان منتشر شده است.